ভগবদ্গীতা · Kshetra Kshetrajna Vibhaga Yogaঅধ্যায় 13, শ্লোক 16 (13.16)
মূল সংস্কৃত · শ্রীভগবান্
অবিভক্তং চ ভূতেষু বিভক্তমিব চ স্থিতম্
ভূতভর্তৃ চ তজ্জ্ঞেয়ং গ্রসিষ্ণু প্রভবিষ্ণু চ
॥ 13.16 ॥
avibhaktaṃ ca bhūteṣu vibhaktamiva ca sthitam
bhūtabhartṛ ca tajjñeyaṃ grasiṣṇu prabhaviṣṇu ca
অনুবাদ
"তিনি অবিভক্ত, তবু প্রাণীদের মধ্যে যেন বিভক্ত হয়ে অবস্থান করেন; তিনি জ্ঞেয়, প্রাণীদের পালক, সংহারক ও উৎপাদক।"
ভাবার্থ
শঙ্করাচার্য। avibhaktaṃ ca pratidehaṃ vyomavat tad ekam — প্রতিটি দেহে আকাশের মতো এক; bhūteṣu … vibhaktam iva ca sthitaṃ deheṣv eva vibhāvyamānatvāt — দেহে দেখা যায় বলে যেন বিভক্ত; grasiṣṇu … prabhaviṣṇu ca … yathā rajjvādiḥ sarpādeḥ mithyākalpitasya — দড়ি যেমন কল্পিত সাপের আধার।
আচার্য রামানুজ। ātmavastu veditṛtvaikākāratayā avibhaktam — জ্ঞাতা হিসেবে সব আত্মা এক-আকার (সমান), তাই অবিভক্ত; aviduṣāṃ devādyākāreṇa ayaṃ devo manuṣyaḥ iti vibhaktam iva ca sthitam — অজ্ঞানীদের কাছে "এ দেবতা, এ মানুষ" — যেন বিভক্ত দেখায়।
AI-assisted draft translation — under review.