ভগবদ্গীতা · Kshetra Kshetrajna Vibhaga Yogaঅধ্যায় 13, শ্লোক 20 (13.20)
মূল সংস্কৃত · শ্রীভগবান্
কার্যকরণকর্তৃত্বে হেতুঃ প্রকৃতিরুচ্যতে
পুরুষঃ সুখদুঃখানাং ভোক্তৃত্বে হেতুরুচ্যতে
॥ 13.20 ॥
kāryakaraṇakartṛtve hetuḥ prakṛtirucyate
puruṣaḥ sukhaduḥkhānāṃ bhoktṛtve heturucyate
অনুবাদ
"কার্য (শরীর) ও করণ (ইন্দ্রিয়)-এর কর্তৃত্বে প্রকৃতিকে কারণ বলা হয়; সুখ-দুঃখের ভোক্তৃত্বে পুরুষকে কারণ বলা হয়।"
ভাবার্থ
শঙ্করাচার্য। kāryaṃ śarīraṃ, karaṇāni tatsthāni trayodaśa — কার্য = শরীর; করণ = তাতে স্থিত তেরোটি (ইন্দ্রিয়, মন, বুদ্ধি, অহংকার); guṇāś ca prakṛtisaṃbhavāḥ sukhaduḥkhamohātmakāḥ karaṇāśrayatvāt karaṇagrahaṇena gṛhyante।
আচার্য রামানুজ। kāryaṃ śarīraṃ kāraṇāni jñānakarmātmakāni samanaskāni indriyāṇi — কার্য = শরীর; "কারণ" = মনসহ জ্ঞানেন্দ্রিয় ও কর্মেন্দ্রিয়; teṣāṃ kriyākāritve puruṣādhiṣṭhitā prakṛtiḥ eva hetuḥ — তাদের কাজে, পুরুষ-অধিষ্ঠিত প্রকৃতিই কারণ।
AI-assisted draft translation — under review.