ভগবদ্গীতা · Purushottama Yogaঅধ্যায় 15, শ্লোক 18 (15.18)
মূল সংস্কৃত · শ্রীভগবান্
যস্মাত্ ক্ষরমতীতোঽহম্ অক্ষরাদপি চোত্তমঃ
অতোঽস্মি লোকে বেদে চ প্রথিতঃ পুরুষোত্তমঃ
॥ 15.18 ॥
yasmāt kṣaramatīto'ham akṣarādapi cottamaḥ
ato'smi loke vede ca prathitaḥ puruṣottamaḥ
অনুবাদ
"যেহেতু আমি ক্ষরের ঊর্ধ্বে এবং অক্ষরের থেকেও উত্তম, তাই জগতে ও বেদে "পুরুষোত্তম" নামে প্রসিদ্ধ।"
ভাবার্থ
শঙ্করাচার্য। saṃsāramāyāvṛkṣam aśvatthākhyam atikrāntaḥ — অশ্বত্থরূপী সংসার-বৃক্ষের ঊর্ধ্বে (15.1-এর সঙ্গে যোগ); kavayaḥ kāvyādiṣu ca idaṃ nāma nibadhnanti।
আচার্য রামানুজ। vedārthāvalokanāt loka iti smṛtiḥ iha ucyate — "লোক" = স্মৃতি; śrutau smṛtau ca ity arthaḥ; ছান্দোগ্য 8.12.3-এর প্রমাণ।
শ্রীধর স্বামী। kṣaraṃ jaḍavargam atikrānto 'haṃ nityamuktatvāt, akṣarāc cetanavargād apy uttamaś ca niyantṛtvāt — জড়বর্গের ঊর্ধ্বে কারণ নিত্যমুক্ত; চেতনবর্গের থেকেও উত্তম কারণ নিয়ন্তা; প্রমাণ বৃহদারণ্যক: sa vā ayam ātmā sarvasya vaśī sarvasyeśānaḥ।
মধুসূদন সরস্বতী। kṣaraṃ … saṃsāravṛkṣam aśvatthākhyam atīto 'tikrānto 'ham — ক্ষর = অশ্বত্থ সংসার-বৃক্ষ, যার আমি পারে; অক্ষর = māyākhyād avyākṛtāt — মায়ারূপ অব্যাকৃত, সেই বৃক্ষের বীজ।
AI-assisted draft translation — under review.