ভগবদ্গীতা · Shraddhatraya Vibhaga Yogaঅধ্যায় 17, শ্লোক 16 (17.16)
মূল সংস্কৃত · শ্রীভগবান্
মনঃ প্রসাদঃ সৌম্যত্বং মৌনমাত্মবিনিগ্রহঃ
ভাবসংশুদ্ধিরিত্যেতত্ তপো মানসমুচ্যতে
॥ 17.16 ॥
manaḥ prasādaḥ saumyatvaṃ maunamātmavinigrahaḥ
bhāvasaṃśuddhirityetat tapo mānasamucyate
অনুবাদ
"মনের প্রসন্নতা, সৌম্যতা, মৌন, আত্মসংযম ও ভাবের শুদ্ধি — একে মানসিক তপস্যা বলা হয়।"
ভাবার্থ
শঙ্করাচার্য। manaḥprasādaḥ manasaḥ praśāntiḥ; maunaṃ vāṅniyamo 'pi manaḥsaṃyamapūrvako bhavati — বাক্যের সংযমও মনের সংযম থেকে আসে।
আচার্য রামানুজ। saumyatvaṃ manasaḥ pareṣām abhyudayaprāvaṇyam — সৌম্যতা = অন্যের উন্নতির দিকে মনের ঝোঁক; manaḥprasādaḥ manasaḥ krodhādirahitatvam।
মধুসূদন সরস্বতী। সৌম্যতা = saumanasyaṃ sarvalokahitaiṣitvaṃ pratiṣiddhācintanaṃ ca — প্রসন্ন মন, সর্বলোকের হিত কামনা, এবং নিষিদ্ধ বিষয়ের চিন্তা না করা; ভাবশুদ্ধি = kāmakrodhalobhādimalanivṛttiḥ — কাম-ক্রোধ-লোভের মলিনতা দূর হওয়া (16.21-এর সঙ্গে যোগ)।
শ্রীধর স্বামী। bhāvasaṃśuddhir vyavahāre māyārāhityam — ভাবশুদ্ধি = ব্যবহারে ছলনা না থাকা; মৌন = mananam।
মধ্বাচার্য। মৌন = mananaśīlatvam — মননের স্বভাব; আর সৌম্যতা = akrauryam।
AI-assisted draft translation — under review.