भगवद गीता · Shraddhatraya Vibhaga Yogaअध्याय 17, श्लोक 16 (17.16)
मूल संस्कृत · श्रीभगवान्
मनः प्रसादः सौम्यत्वं मौनमात्मविनिग्रहः
भावसंशुद्धिरित्येतत् तपो मानसमुच्यते
॥ 17.16 ॥
manaḥ prasādaḥ saumyatvaṃ maunamātmavinigrahaḥ
bhāvasaṃśuddhirityetat tapo mānasamucyate
अनुवाद
"मन की प्रसन्नता, सौम्यता, मौन, आत्म-संयम और भावों की शुद्धि — यह मानसिक तप कहलाता है।"
भावार्थ
शंकराचार्य। manaḥprasādaḥ manasaḥ praśāntiḥ; maunaṃ vāṅniyamo 'pi manaḥsaṃyamapūrvako bhavati — वाणी का संयम भी मन के संयम से आता है।
आचार्य रामानुज। saumyatvaṃ manasaḥ pareṣām abhyudayaprāvaṇyam — सौम्यता = दूसरों की उन्नति की ओर मन का झुकाव; manaḥprasādaḥ manasaḥ krodhādirahitatvam।
मधुसूदन सरस्वती। सौम्यता = saumanasyaṃ sarvalokahitaiṣitvaṃ pratiṣiddhācintanaṃ ca — प्रसन्न मन, सब लोकों का हित चाहना, और निषिद्ध बातों का चिंतन न करना; भाव-शुद्धि = kāmakrodhalobhādimalanivṛttiḥ — काम-क्रोध-लोभ का मैल मिटना (16.21 से जोड़)।
श्रीधर स्वामी। bhāvasaṃśuddhir vyavahāre māyārāhityam — भाव-शुद्धि = व्यवहार में छल न होना; मौन = mananam।
मध्वाचार्य। मौन = mananaśīlatvam — मनन का स्वभाव; और सौम्यता = akrauryam।
AI-सहायता से तैयार हिन्दी प्रारूप — समीक्षा जारी है।