श्रीमद्भगवद्गीताShrimad Bhagavad Gita 📖 फ्लिपबुक में पढ़ें

भगवद गीता · Shraddhatraya Vibhaga Yogaअध्याय 17, श्लोक 16 (17.16)

मूल संस्कृत · श्रीभगवान्

मनः प्रसादः सौम्यत्वं मौनमात्मविनिग्रहः
भावसंशुद्धिरित्येतत् तपो मानसमुच्यते
॥ 17.16 ॥

manaḥ prasādaḥ saumyatvaṃ maunamātmavinigrahaḥ
bhāvasaṃśuddhirityetat tapo mānasamucyate

अनुवाद

"मन की प्रसन्नता, सौम्यता, मौन, आत्म-संयम और भावों की शुद्धि — यह मानसिक तप कहलाता है।"

भावार्थ

शंकराचार्य। manaḥprasādaḥ manasaḥ praśāntiḥ; maunaṃ vāṅniyamo 'pi manaḥsaṃyamapūrvako bhavati — वाणी का संयम भी मन के संयम से आता है।

आचार्य रामानुज। saumyatvaṃ manasaḥ pareṣām abhyudayaprāvaṇyam — सौम्यता = दूसरों की उन्नति की ओर मन का झुकाव; manaḥprasādaḥ manasaḥ krodhādirahitatvam।

मधुसूदन सरस्वती। सौम्यता = saumanasyaṃ sarvalokahitaiṣitvaṃ pratiṣiddhācintanaṃ ca — प्रसन्न मन, सब लोकों का हित चाहना, और निषिद्ध बातों का चिंतन न करना; भाव-शुद्धि = kāmakrodhalobhādimalanivṛttiḥ — काम-क्रोध-लोभ का मैल मिटना (16.21 से जोड़)।

श्रीधर स्वामी। bhāvasaṃśuddhir vyavahāre māyārāhityam — भाव-शुद्धि = व्यवहार में छल न होना; मौन = mananam।

मध्वाचार्य। मौन = mananaśīlatvam — मनन का स्वभाव; और सौम्यता = akrauryam।

AI-सहायता से तैयार हिन्दी प्रारूप — समीक्षा जारी है।

📖 फ्लिपबुक में पढ़ें ✉ सुधार सुझाएँ