भगवद्गीता · Shraddhatraya Vibhaga Yogaअध्याय 17, श्लोक 16 (17.16)
मूळ संस्कृत · श्रीभगवान्
मनः प्रसादः सौम्यत्वं मौनमात्मविनिग्रहः
भावसंशुद्धिरित्येतत् तपो मानसमुच्यते
॥ 17.16 ॥
manaḥ prasādaḥ saumyatvaṃ maunamātmavinigrahaḥ
bhāvasaṃśuddhirityetat tapo mānasamucyate
अनुवाद
"मनाची प्रसन्नता, सौम्यता, मौन, आत्मसंयम आणि भावांची शुद्धी — याला मानसिक तप म्हणतात."
भावार्थ
शंकराचार्य. manaḥprasādaḥ manasaḥ praśāntiḥ; maunaṃ vāṅniyamo 'pi manaḥsaṃyamapūrvako bhavati — वाणीचा संयमही मनाच्या संयमातून येतो.
आचार्य रामानुज. saumyatvaṃ manasaḥ pareṣām abhyudayaprāvaṇyam — सौम्यता = इतरांच्या उन्नतीकडे मनाचा कल; manaḥprasādaḥ manasaḥ krodhādirahitatvam.
मधुसूदन सरस्वती. सौम्यता = saumanasyaṃ sarvalokahitaiṣitvaṃ pratiṣiddhācintanaṃ ca — प्रसन्न मन, सर्व लोकांचे हित इच्छिणे, आणि निषिद्ध गोष्टींचे चिंतन न करणे; भाव-शुद्धी = kāmakrodhalobhādimalanivṛttiḥ — काम-क्रोध-लोभ यांचा मळ नाहीसा होणे (16.21 शी जोड).
श्रीधर स्वामी. bhāvasaṃśuddhir vyavahāre māyārāhityam — भाव-शुद्धी = व्यवहारात कपट नसणे; मौन = mananam.
मध्वाचार्य. मौन = mananaśīlatvam — मननाचा स्वभाव; आणि सौम्यता = akrauryam.
AI-assisted draft translation — under review.