ভগবদ্গীতা · Akshara Brahma Yogaঅধ্যায় 8, শ্লোক 23 (8.23)
মূল সংস্কৃত · শ্রীভগবান্
যত্র কালে ত্বনাবৃত্তিমাবৃত্তিং চৈব যোগিনঃ
প্রয়াতা যান্তি তং কালং বক্ষ্যামি ভরতর্ষভ
॥ 8.23 ॥
yatra kāle tvanāvṛttimāvṛttiṃ caiva yoginaḥ
prayātā yānti taṃ kālaṃ vakṣyāmi bharatarṣabha
অনুবাদ
"হে ভরতশ্রেষ্ঠ, যে 'কালে' (পথে) শরীর ছেড়ে যোগীরা না-ফেরা লাভ করে, আর যে কালে ফেরা লাভ করে — সেই 'কাল' আমি বলব।"
ভাবার্থ
শঙ্করাচার্য. yoginaḥ iti yoginaḥ karmiṇaś ca ucyante, karmiṇas tu guṇataḥ — karma-yogena yoginām (gītā 3.3) iti viśeṣaṇāt — "যোগী" শব্দে যোগী ও কর্মী দুজনই, কর্মী গৌণ অর্থে (3.3-এর ভিত্তিতে); yatra kāle prayātāḥ mṛtāḥ … anāvṛttiṃ yānti … āvṛttiṃ yānti।
আচার্য রামানুজ — "কাল" = পথ. Atra kāla-śabdo mārgasya ahaḥ-prabhṛti-saṃvatsarānta-kālābhimāni-devatā-bhūyastayā mārgopalakṣaṇārthaḥ — এখানে "কাল" শব্দ পথের ইঙ্গিত, কারণ সেই পথে দিন থেকে বছর পর্যন্ত কালের অভিমানী দেবতারাই বেশি; yasmin mārge prayātā yogino anāvṛttiṃ puṇya-karmāṇaḥ ca āvṛttiṃ yānti taṃ mārgaṃ vakṣyāmi।
AI-assisted draft translation — under review.