श्रीमद्भगवद्गीताShrimad Bhagavad Gita 📖 फ्लिपबुक में पढ़ें

भगवद गीता · Akshara Brahma Yogaअध्याय 8, श्लोक 23 (8.23)

मूल संस्कृत · श्रीभगवान्

यत्र काले त्वनावृत्तिमावृत्तिं चैव योगिनः
प्रयाता यान्ति तं कालं वक्ष्यामि भरतर्षभ
॥ 8.23 ॥

yatra kāle tvanāvṛttimāvṛttiṃ caiva yoginaḥ
prayātā yānti taṃ kālaṃ vakṣyāmi bharatarṣabha

अनुवाद

"हे भरतश्रेष्ठ, जिस 'काल' (मार्ग) में शरीर छोड़कर योगी न लौटने को, और जिसमें लौटने को प्राप्त होते हैं — वह 'काल' मैं बताऊँगा।"

भावार्थ

शंकराचार्य. yoginaḥ iti yoginaḥ karmiṇaś ca ucyante, karmiṇas tu guṇataḥ — karma-yogena yoginām (gītā 3.3) iti viśeṣaṇāt — "योगी" में योगी और कर्मी दोनों, कर्मी गौण अर्थ में (3.3 के आधार पर); yatra kāle prayātāḥ mṛtāḥ … anāvṛttiṃ yānti … āvṛttiṃ yānti.

आचार्य रामानुज — "काल" = मार्ग. Atra kāla-śabdo mārgasya ahaḥ-prabhṛti-saṃvatsarānta-kālābhimāni-devatā-bhūyastayā mārgopalakṣaṇārthaḥ — यहाँ "काल" शब्द मार्ग का संकेत है, क्योंकि उस मार्ग में दिन से वर्ष तक के काल-अभिमानी देवता अधिक हैं; yasmin mārge prayātā yogino anāvṛttiṃ puṇya-karmāṇaḥ ca āvṛttiṃ yānti taṃ mārgaṃ vakṣyāmi.

AI-सहायता से तैयार हिन्दी प्रारूप — समीक्षा जारी है।

📖 फ्लिपबुक में पढ़ें ✉ सुधार सुझाएँ