भगवद गीता · Akshara Brahma Yogaअध्याय 8, श्लोक 22 (8.22)
मूल संस्कृत · श्रीभगवान्
पुरुषः स परः पार्थ भक्त्या लभ्यस्त्वनन्यया
यस्यान्तःस्थानि भूतानि येन सर्वमिदं ततम्
॥ 8.22 ॥
puruṣaḥ sa paraḥ pārtha bhaktyā labhyastvananyayā
yasyāntaḥsthāni bhūtāni yena sarvamidaṃ tatam
अनुवाद
"हे पार्थ, वह परम पुरुष — जिसके भीतर सब प्राणी हैं, और जिससे यह सारा जगत व्याप्त है — अनन्य भक्ति से ही मिलता है।"
भावार्थ
शंकराचार्य — ज्ञान-रूपा भक्ति. Puruṣaḥ puri śayanāt pūrṇatvād vā — "पुरुष" यानी (शरीर-रूपी) पुर में सोने वाला, या पूर्ण; bhaktyā labhyas tu jñāna-lakṣaṇayā ananyayā ātma-viṣayayā — ज्ञान-लक्षण वाली, अनन्य, आत्म-विषयक भक्ति से; yena … sarvaṃ idaṃ jagat tataṃ vyāptam ākāśeneva ghaṭādi — जैसे आकाश घड़े आदि में व्याप्त है।
आचार्य रामानुज — ज्ञानी का लक्ष्य अलग. 7.7, 7.13 का परम पुरुष — yasyāntaḥ-sthāni sarvāṇi bhūtāni yena ca pareṇa puruṣeṇa sarvam idaṃ tataṃ sa para-puruṣaḥ … ananyayā bhaktyā labhyaḥ — वह पर-पुरुष अनन्य भक्ति से प्राप्य है (8.14 ananya-cetāḥ satatam)। और आगे: ātma-yāthātmya-vidaḥ parama-puruṣa-niṣṭhasya ca sādhāraṇīm arcir-ādikāṃ gatim āha — आत्म-ज्ञानी (कैवल्यार्थी) और परम-पुरुष-निष्ठ (ज्ञानी) दोनों के लिए सामान्य अर्चिरादि मार्ग (8.23–8.26) — प्रमाण छान्दोग्य 5.10.1, 4.15.5।
अंतर: "भक्ति" — शंकर: ज्ञान-लक्षणा भक्ति; रामानुज: प्रेम-रूप अनन्य भक्ति, और इसका लक्ष्य कैवल्य से अलग, परम पुरुष।
AI-सहायता से तैयार हिन्दी प्रारूप — समीक्षा जारी है।