भगवद गीता · Akshara Brahma Yogaअध्याय 8, श्लोक 24 (8.24)
मूल संस्कृत · श्रीभगवान्
अग्निर्ज्योतिरहः शुक्लः षण्मासा उत्तरायणम्
तत्र प्रयाता गच्छन्ति ब्रह्म ब्रह्मविदो जनाः
॥ 8.24 ॥
agnirjyotirahaḥ śuklaḥ ṣaṇmāsā uttarāyaṇam
tatra prayātā gacchanti brahma brahmavido janāḥ
अनुवाद
"अग्नि, ज्योति, दिन, शुक्ल पक्ष, और उत्तरायण के छह मास — उस मार्ग से जाने वाले ब्रह्मवित् लोग ब्रह्म को प्राप्त होते हैं।"
भावार्थ
शंकराचार्य — देवता, और क्रम-मुक्ति. Agniḥ kālābhimāninī devatā, tathā jyotir api devataiva kālābhimāninī … ahaḥ devatā aharabhimāninī … tatrāpi devataiva mārga-bhūtā — अग्नि, ज्योति, दिन, शुक्ल, उत्तरायण — सब मार्ग-रूप अभिमानी देवता हैं; bhūyasā tu nirdeśaḥ … āmravaṇavat — अधिकता के कारण "काल" कहा, जैसे कुछ ही आम के पेड़ हों तो भी "आम का वन"। महत्त्वपूर्ण: brahmavido brahmopāsakāḥ … krameṇa iti vākya-śeṣaḥ — ब्रह्म-उपासक क्रम से (क्रम-मुक्ति) ब्रह्म को पाते हैं; na hi sadyo-mukti-bhājāṃ samyag-darśana-niṣṭhānāṃ gatiḥ āgatir vā kvacit asti, "na tasya prāṇā utkrāmanti" iti śruteḥ — जो सम्यक्-दर्शन में स्थित हैं और तुरंत मुक्त होते हैं, उनका कोई आना-जाना नहीं; उनके प्राण कहीं नहीं जाते।
आचार्य रामानुज. Agnir jyotir ahaḥ śuklaḥ ṣaṇ-māsā uttarāyaṇam iti saṃvatsarādīnāṃ pradarśanam — यह वर्ष आदि (देवयान के पड़ावों) का प्रदर्शन है; 8.22 और 8.26 में छान्दोग्य 5.10.1 का अर्चिरादि मार्ग।
अंतर (गहरा): शंकर — यह मार्ग ब्रह्म-उपासकों के लिए है (क्रम-मुक्ति); पूर्ण ज्ञानी के लिए कोई "गमन" नहीं; रामानुज — यह मार्ग ज्ञानी और कैवल्यार्थी दोनों का है, और इससे परम ब्रह्म की प्राप्ति होती है।
AI-सहायता से तैयार हिन्दी प्रारूप — समीक्षा जारी है।