ভগবদ্গীতা · Raja Vidya Raja Guhya Yogaঅধ্যায় 9, শ্লোক 6 (9.6)
মূল সংস্কৃত · শ্রীভগবান্
যথাঽঽকাশস্থিতো নিত্যং বায়ুঃ সর্বত্রগো মহান্
তথা সর্বাণি ভূতানি মত্স্থানীত্যুপধারয়
॥ 9.6 ॥
yathā''kāśasthito nityaṃ vāyuḥ sarvatrago mahān
tathā sarvāṇi bhūtāni matsthānītyupadhāraya
অনুবাদ
"যেমন সর্বত্র প্রবাহিত বিশাল বায়ু সর্বদা আকাশে থাকে (কিন্তু তাতে লেগে থাকে না), তেমনি সব প্রাণী আমাতে স্থিত — এমনই বুঝে নাও।"
ভাবার্থ
শঙ্করাচার্য — অসংশ্লেষ. yathā loke ākāśa-sthitaḥ … nityaṃ sadā vāyuḥ sarvatra gacchatīti sarvatragaḥ mahān … tathā ākāśavat sarvagate mayi asaṃśleṣeṇaiva sthitāni — যেমন বায়ু আকাশে থাকে, তেমনি সব প্রাণী আকাশের মতো সর্বব্যাপী আমাতে লেগে না থেকে স্থিত।
আচার্য রামানুজ — বায়ুকে কে ধরে রাখে? Yathā ākāśe anālambane mahān vāyuḥ sthitaḥ … sa tu vāyuḥ nirālambano mad-āyatta-sthitiḥ iti avaśyābhyupagamanīyo mayā eva dhṛta iti — আধারহীন আকাশে বায়ু স্থিত — তাকে কেউ তো ধরে রেখেছে — আমি; এভাবেই সব প্রাণী, tair adṛṣṭe mayi — যারা আমাকে দেখতে পায় না, আমাতে ধৃত। প্রমাণ: বৃহদারণ্যক 3.8.9 (etasya vā akṣarasya praśāsane gārgi sūryā-candramasau vidhṛtau tiṣṭhataḥ), তৈত্তিরীয় 2.8.1 (bhīṣāsmād vātaḥ pavate); আর একটি প্রসিদ্ধ শ্লোক — meghodayaḥ sāgara-sannivṛttiḥ … viṣṇor vicitrāḥ prabhavanti māyāḥ — মেঘের উদয়, সাগরের মর্যাদা (সীমা), চাঁদের কলা… সবই বিষ্ণুর বিচিত্র মায়া।
পার্থক্য: শঙ্করের উপমা দেখায় নির্লিপ্ততা; রামানুজের উপমা দেখায় ধারণশক্তি।
AI-assisted draft translation — under review.