ભગવદ્ ગીતા · Vibhuti Yogaઅધ્યાય 10, શ્લોક 11 (10.11)
મૂળ સંસ્કૃત · શ્રીભગવાન્
તેષામેવાનુકમ્પાર્થમ્ અહમજ્ઞાનજં તમઃ
નાશયામ્યાત્મભાવસ્થો જ્ઞાનદીપેન ભાસ્વતા
॥ 10.11 ॥
teṣāmevānukampārtham ahamajñānajaṃ tamaḥ
nāśayāmyātmabhāvastho jñānadīpena bhāsvatā
અનુવાદ
"તેમના પર જ દયા કરવા માટે હું તેમના હૃદયમાં સ્થિત રહીને, જ્ઞાનના ઝળહળતા દીવાથી, તેમનો અજ્ઞાનથી જન્મેલો અંધકાર નષ્ટ કરી દઉં છું."
ભાવાર્થ
શંકરાચાર્ય — જ્ઞાનદીપનું અદ્ભુત રૂપક. ātmabhāvasthaḥ ātmanaḥ bhāvaḥ antaḥkaraṇāśayaḥ tasminn eva sthitaḥ san — તેમના અંતઃકરણમાં જ સ્થિત; અને દીવાનું આખું ચિત્ર: bhaktiprasādasnehābhiṣiktena (ભક્તિ-પ્રસાદરૂપી તેલથી સિંચાયેલો), madbhāvanābhiniveśavāteritena (મારી ભાવનાના પવનથી પ્રેરિત), brahmacaryādisādhanasaṃskāravatprajñāvartinā (સાધનાથી સંસ્કારેલી પ્રજ્ઞાની વાટ), viraktāntaḥkaraṇādhāreṇa (વૈરાગી મનનો આધાર), viṣayavyāvṛttacittarāgadveṣākaluṣitanivātāpavarakasthena (રાગ-દ્વેષરહિત, પવન વિનાના ઓરડામાં મૂકેલો), nityapravṛttaikāgryadhyānajanitasamyagdarśanabhāsvatā (એકાગ્ર ધ્યાનથી ઉત્પન્ન સાચા દર્શનથી ઝળહળતો).
આચાર્ય રામાનુજ. teṣāṃ manovṛttau viṣayatayā avasthitaḥ — તેમની મનોવૃત્તિના વિષય રૂપે સ્થિત; madīyān kalyāṇaguṇagaṇān ca āviṣkurvan — પોતાના કલ્યાણ ગુણો પ્રગટ કરતાં; તમસ = madvyatiriktaviṣayaprāvaṇyarūpaṃ pūrvābhyastaṃ — મારા સિવાયના વિષયો તરફનો જૂનો ઝોક.
શ્રીધર સ્વામી. ક્રમ બતાવે છે: buddhiyogaṃ dattvā ca tasyānubhavaparyantaṃ tam āpādya avidyākṛtaṃ saṃsāraṃ nāśayāmi — બુદ્ધિયોગ આપીને, તેને અનુભવ સુધી પહોંચાડીને, અવિદ્યાથી બનેલો સંસાર (અંધકાર) મટાડું છું; ātmabhāvasthaḥ buddhivṛttau sthitaḥ san — બુદ્ધિની વૃત્તિમાં સ્થિત રહીને.
વેદાંત દેશિક. "અનુકંપા"ને માત્ર દયા નહીં, anugrahārtham — સક્રિય અનુગ્રહ માને છે, જે આગળ 11.1 (madanugrahāya)માં પણ આવે છે. અને દીવાનો અર્થ: bhāsvaratvaṃ paritaḥ prakāśanam — ચારે બાજુ પ્રકાશ.
અભિનવગુપ્ત (10.6–10.11 પર એકસાથે). તેમનું સૂત્ર: parasparabodhanayā anyonyabodhasphārasaṃkramaṇāt — એકબીજાને જગાડવાથી બોધનો પ્રકાશ એકમાંથી બીજામાં ફેલાય છે.
AI-assisted draft translation — under review.