भगवद्गीता · Vibhuti Yogaअध्याय 10, श्लोक 11 (10.11)
मूळ संस्कृत · श्रीभगवान्
तेषामेवानुकम्पार्थम् अहमज्ञानजं तमः
नाशयाम्यात्मभावस्थो ज्ञानदीपेन भास्वता
॥ 10.11 ॥
teṣāmevānukampārtham ahamajñānajaṃ tamaḥ
nāśayāmyātmabhāvastho jñānadīpena bhāsvatā
अनुवाद
"त्यांच्यावरच दया करण्यासाठी मी त्यांच्या हृदयात स्थित होऊन, ज्ञानाच्या तेजस्वी दीपाने, त्यांचा अज्ञानातून जन्मलेला अंधार नष्ट करतो."
भावार्थ
शंकराचार्य — ज्ञानदीपाचे अद्भुत रूपक. ātmabhāvasthaḥ ātmanaḥ bhāvaḥ antaḥkaraṇāśayaḥ tasminn eva sthitaḥ san — त्यांच्या अंतःकरणातच स्थित; आणि दिव्याचे पूर्ण चित्र: bhaktiprasādasnehābhiṣiktena (भक्ति-प्रसादरूपी तेलाने सिंचित), madbhāvanābhiniveśavāteritena (माझ्या भावनेच्या वाऱ्याने प्रेरित), brahmacaryādisādhanasaṃskāravatprajñāvartinā (साधनेने संस्कारित प्रज्ञेची वात), viraktāntaḥkaraṇādhāreṇa (विरक्त मनाचा आधार), viṣayavyāvṛttacittarāgadveṣākaluṣitanivātāpavarakasthena (राग-द्वेषरहित, वारा नसलेल्या खोलीत ठेवलेला), nityapravṛttaikāgryadhyānajanitasamyagdarśanabhāsvatā (एकाग्र ध्यानातून उत्पन्न सम्यक दर्शनाने झळाळणारा).
आचार्य रामानुज. teṣāṃ manovṛttau viṣayatayā avasthitaḥ — त्यांच्या मनोवृत्तीचा विषय म्हणून स्थित; madīyān kalyāṇaguṇagaṇān ca āviṣkurvan — आपले कल्याणगुण प्रकट करत; तमस् = madvyatiriktaviṣayaprāvaṇyarūpaṃ pūrvābhyastaṃ — माझ्याव्यतिरिक्त विषयांकडील जुना कल.
श्रीधर स्वामी. क्रम सांगतात: buddhiyogaṃ dattvā ca tasyānubhavaparyantaṃ tam āpādya avidyākṛtaṃ saṃsāraṃ nāśayāmi — बुद्धियोग देऊन, तो अनुभवापर्यंत पोहोचवून, अविद्येने बनलेला संसार (अंधार) नाहीसा करतो; ātmabhāvasthaḥ buddhivṛttau sthitaḥ san — बुद्धीच्या वृत्तीत स्थित होऊन.
वेदांत देशिक. "अनुकंपा" म्हणजे केवळ दया नव्हे, anugrahārtham — सक्रिय अनुग्रह मानतात, जो पुढे 11.1 (madanugrahāya) मध्येही येतो. आणि दिव्याचा अर्थ: bhāsvaratvaṃ paritaḥ prakāśanam — चारी बाजूंनी प्रकाश.
अभिनवगुप्त (10.6–10.11 वर एकत्र). त्यांचे सूत्र: parasparabodhanayā anyonyabodhasphārasaṃkramaṇāt — एकमेकांना जागवल्याने बोधाचा प्रकाश एकाकडून दुसऱ्याकडे पसरतो.
AI-assisted draft translation — under review.