અધ્યાય 10વિભૂતિયોગઃVibhuti Yoga

પરમ વચન અને મૂળ (10.1–10.7). પ્રસન્ન અર્જુનના હિત માટે કૃષ્ણ ફરી બોલે છે (10.1); દેવો અને મહર્ષિઓ પણ તેમનું મૂળ જાણતા નથી, કારણ કે તેઓ સૌના આદિ છે (10.2); તેમને અજન્મા, અનાદિ, લોકોના મહેશ્વર તરીકે જાણનાર મોહ અને પાપથી મુક્ત થાય છે (10.3); બુદ્ધિથી માંડીને અપયશ સુધીના વીસ ભાવ તેમનાથી જ છે (10.4–10.5); સાત મહર્ષિઓ અને ચાર મનુ તેમના સંકલ્પથી છે (10.6); વિભૂતિ અને યોગને તત્ત્વથી જાણનાર અચળ યોગ પામે છે (10.7).

ચતુઃશ્લોકી (10.8–10.11). "હું સૌનું મૂળ છું" — આ જાણીને જ્ઞાનીઓ પ્રેમથી ભજે છે (10.8); મન અને પ્રાણ તેમનામાં, પરસ્પર ચર્ચા, સંતોષ અને આનંદ (10.9); તેમને ભગવાન બુદ્ધિયોગ આપે છે (10.10); તેમના હૃદયમાં રહીને જ્ઞાનદીપથી અંધકાર મટાડે છે (10.11).

અર્જુનની સ્તુતિ અને પ્રશ્ન (10.12–10.18). "આપ પરમ બ્રહ્મ, પરમ ધામ, પરમ પવિત્ર છો" (10.12); ઋષિઓ કહેતા હતા, હવે આપ પોતે કહો છો (10.13); હું બધું સત્ય માનું છું; આપના પ્રાગટ્યને કોઈ જાણતું નથી (10.14); આપ પોતે જ પોતાને જાણો છો (10.15); આપની વિભૂતિઓ આપ જ કહો (10.16); કયાં કયાં રૂપોમાં ચિંતન કરું (10.17); ફરી વિસ્તારથી કહો — અમૃત સાંભળતાં મન ધરાતું નથી (10.18).

વિભૂતિ-સૂચિ (10.19–10.39). "મુખ્ય મુખ્ય કહીશ, તેનો અંત નથી" (10.19); પ્રથમ વિભૂતિ — સૌના હૃદયમાં રહેલો આત્મા; આદિ-મધ્ય-અંત (10.20); પછી આકાશ, વેદ, દેવો, ઋષિઓ, પર્વતો, નદીઓ, પશુ-પક્ષી, શસ્ત્રો, ભાષા, સમય, ગુણો — દરેક વર્ગમાં શ્રેષ્ઠ (10.21–10.38); સૌનું બીજ હું છું; મારા વિના કંઈ નથી (10.39).

સાર (10.40–10.42). વિભૂતિઓનો અંત નથી; આ તો એક ઝલક હતી (10.40); જે કંઈ શ્રેષ્ઠ, શોભાયુક્ત, શક્તિશાળી છે — તે મારા તેજનો અંશ છે (10.41); આખું જગત મારા એક અંશથી ટકેલું છે (10.42).