ભગવદ્ ગીતા · Raja Vidya Raja Guhya Yogaઅધ્યાય 9, શ્લોક 15 (9.15)
મૂળ સંસ્કૃત · શ્રીભગવાન્
જ્ઞાનયજ્ઞેન ચાપ્યન્યે યજન્તો મામુપાસતે
એકત્વેન પૃથક્ત્વેન બહુધા વિશ્વતોમુખમ્
॥ 9.15 ॥
jñānayajñena cāpyanye yajanto māmupāsate
ekatvena pṛthaktvena bahudhā viśvatomukham
અનુવાદ
"અને બીજા લોકો જ્ઞાન-યજ્ઞથી મને પૂજતાં ઉપાસના કરે છે — કોઈ એક માનીને, કોઈ જુદો માનીને, કોઈ અનેક રૂપોમાં મારા વિશ્વ-રૂપની."
ભાવાર્થ
ત્રણ ઉપાસના-ભેદ (શંકર).
- ekatvena ekam eva paraṃ brahma iti paramārtha-darśanena — "એક જ પરમ બ્રહ્મ છે" — આ પરમાર્થ-દર્શનથી;
- pṛthaktvena āditya-candrādi-bhedena sa eva bhagavān viṣṇuḥ avasthitaḥ — "આદિત્ય, ચંદ્ર વગેરે જુદાં રૂપોમાં તે જ વિષ્ણુ" — જુદા જુદા;
- bahudhā avasthitaḥ sa eva bhagavān sarvatomukhaḥ viśva-rūpaḥ — અનેક રૂપોવાળા વિશ્વ-રૂપની.
અને પ્રશ્ન: yadi bahubhiḥ prakāraiḥ upāsate, kathaṃ tvām eva upāsate? — અનેક પ્રકારે પૂજે છે તો આપને જ કેવી રીતે? — ઉત્તર 9.16–9.19.
આચાર્ય રામાનુજ — એક જ વિશ્વ-શરીર. Bahudhā pṛthaktvena jagad-ākāreṇa viśvatomukhaṃ viśva-prakāram avasthitaṃ mām ekatvena upāsate — જગતના રૂપે અનેક પ્રકારે જુદા જુદા સ્થિત મને એકતા સાથે ઉપાસે છે; bhagavān vāsudeva eva … sūkṣma-cid-acid-vastu-śarīraḥ san … "sthūla-cid-acid-vastu-śarīraḥ syām" iti saṃkalpya … vicitra-jagac-charīraḥ avatiṣṭhate — સૂક્ષ્મ ચિત્-અચિત્ શરીરવાળા વાસુદેવે "સ્થૂળ જગત મારું શરીર બને" એવો સંકલ્પ કર્યો અને વિચિત્ર જગત-શરીર રૂપે સ્થિત છે.
તફાવત: શંકર — ત્રણ જુદી ઉપાસનાઓ (અદ્વૈત, પૃથક્, વિશ્વ-રૂપ); રામાનુજ — એક જ ઉપાસના: અનેક રૂપો જગતમાં એક ભગવાનનું શરીર.
AI-assisted draft translation — under review.