भगवद्गीता · Raja Vidya Raja Guhya Yogaअध्याय 9, श्लोक 15 (9.15)
मूळ संस्कृत · श्रीभगवान्
ज्ञानयज्ञेन चाप्यन्ये यजन्तो मामुपासते
एकत्वेन पृथक्त्वेन बहुधा विश्वतोमुखम्
॥ 9.15 ॥
jñānayajñena cāpyanye yajanto māmupāsate
ekatvena pṛthaktvena bahudhā viśvatomukham
अनुवाद
आणि इतर लोक ज्ञानयज्ञाने माझी पूजा करत उपासना करतात — कोणी एक मानून, कोणी वेगळे मानून, कोणी अनेक रूपांत, विश्वरूप अशा माझी.
भावार्थ
तीन उपासना-भेद (शंकर).
- ekatvena ekam eva paraṃ brahma iti paramārtha-darśanena — "एकच परम ब्रह्म आहे" — या परमार्थदर्शनाने;
- pṛthaktvena āditya-candrādi-bhedena sa eva bhagavān viṣṇuḥ avasthitaḥ — "आदित्य, चंद्र इत्यादी वेगळ्या रूपांत तोच विष्णू" — वेगवेगळे;
- bahudhā avasthitaḥ sa eva bhagavān sarvatomukhaḥ viśva-rūpaḥ — अनेक रूपांच्या विश्वरूपाची.
आणि प्रश्न: yadi bahubhiḥ prakāraiḥ upāsate, kathaṃ tvām eva upāsate? — अनेक प्रकारे पूजा करतात तर तुमचीच कशी? — उत्तर 9.16–9.19.
आचार्य रामानुज — एकच विश्वशरीर. Bahudhā pṛthaktvena jagad-ākāreṇa viśvatomukhaṃ viśva-prakāram avasthitaṃ mām ekatvena upāsate — जगाच्या रूपात अनेक प्रकारे वेगवेगळा स्थित असलेल्या माझी एकत्वाने उपासना करतात; bhagavān vāsudeva eva … sūkṣma-cid-acid-vastu-śarīraḥ san … "sthūla-cid-acid-vastu-śarīraḥ syām" iti saṃkalpya … vicitra-jagac-charīraḥ avatiṣṭhate — सूक्ष्म चित्-अचित् शरीर असलेल्या वासुदेवाने "स्थूल जग माझे शरीर व्हावे" असा संकल्प केला आणि ते विचित्र जगत्-शरीराच्या रूपात स्थित आहेत.
फरक: शंकर — तीन वेगळ्या उपासना (अद्वैत, पृथक्, विश्वरूप); रामानुज — एकच उपासना: जगातील अनेक रूपे म्हणजे एकाच भगवंतांचे शरीर.
AI-assisted draft translation — under review.