भगवद गीता · Vibhuti Yogaअध्याय 10, श्लोक 4 (10.4)
मूल संस्कृत · श्रीभगवान्
बुद्धिर्ज्ञानमसम्मोहः क्षमा सत्यं दमः शमः
सुखं दुःखं भवोऽभावो भयं चाभयमेव च
॥ 10.4 ॥
buddhirjñānamasammohaḥ kṣamā satyaṃ damaḥ śamaḥ
sukhaṃ duḥkhaṃ bhavo'bhāvo bhayaṃ cābhayameva ca
अनुवाद
"बुद्धि, ज्ञान, मोह-रहितता, क्षमा, सत्य, इंद्रिय-संयम, मन की शांति, सुख, दुःख, उत्पत्ति और नाश, भय और अभय भी —" (वाक्य 10.5 में पूरा होता है)
भावार्थ
शंकराचार्य (छोटी परिभाषाएँ): buddhiḥ antaḥkaraṇasya sūkṣmādyarthāvabodhanasāmarthyam; asaṃmohaḥ pratyutpanneṣu boddhavyeṣu vivekapūrvikā pravṛttiḥ — सामने आई बात में विवेक से काम; kṣamā ākruṣṭasya tāḍitasya vā avikṛtacittatā — गाली या मार खाकर भी मन का न बिगड़ना; satyaṃ yathādṛṣṭasya yathāśrutasya ca ātmānubhavasya parabuddhisaṃkrāntaye tathaiva uccāryamāṇā vāk; damaḥ bāhyendriyopaśamaḥ; śamaḥ antaḥkaraṇasya upaśamaḥ.
आचार्य रामानुज (भाव = मन की वृत्तियाँ): asaṃmohaḥ — सीप में चाँदी का भ्रम हटना; satyaṃ yathādṛṣṭaviṣayaṃ bhūtahitarūpaṃ vacanam — जैसा देखा, और जो प्राणियों के हित में हो; bhavo bhavanam anukūlānubhavahetukaṃ manaso bhavanam — अनुकूल अनुभव से मन का खिलना; abhāvaḥ … manasaḥ avasādaḥ — मन का बुझना; bhayam āgāmino duḥkhasya hetudarśanajaṃ duḥkham — आने वाले दुःख का कारण देखकर दुःख।
AI-सहायता से तैयार हिन्दी प्रारूप — समीक्षा जारी है।