भगवद गीता · Vibhuti Yogaअध्याय 10, श्लोक 8 (10.8)
मूल संस्कृत · श्रीभगवान्
अहं सर्वस्य प्रभवो मत्तः सर्वं प्रवर्तते
इति मत्वा भजन्ते मां बुधा भावसमन्विताः
॥ 10.8 ॥
ahaṃ sarvasya prabhavo mattaḥ sarvaṃ pravartate
iti matvā bhajante māṃ budhā bhāvasamanvitāḥ
अनुवाद
"मैं सबका मूल हूँ, मुझसे ही सब प्रवृत्त होता है — ऐसा समझकर ज्ञानी प्रेम-भाव से मुझे भजते हैं।"
भावार्थ
शंकराचार्य. ahaṃ paraṃ brahma vāsudevākhyaṃ sarvasya jagataḥ prabhavaḥ — मैं वासुदेव नाम का परम ब्रह्म, सब जगत का मूल; budhāḥ avagataparamārthatattvāḥ; bhāvaḥ bhāvanā paramārthatattvābhiniveśaḥ — भाव = परम तत्त्व में गहरा लगाव।
आचार्य रामानुज. sarvasya vicitracidacitprapañcasya prabhavaḥ — चेतन-अचेतन विचित्र प्रपंच का मूल; svābhāvikaṃ niraṅkuśaiśvaryaṃ sauśīlyasaundaryavātsalyādikalyāṇaguṇagaṇayogaṃ ca matvā — मेरा स्वाभाविक निरंकुश ऐश्वर्य और सौशील्य, सौंदर्य, वात्सल्य जैसे गुण जानकर; bhāvo manovṛttiviśeṣaḥ, mayi spṛhayālavo māṃ bhajanta ity arthaḥ — भाव = मुझे पाने की तड़प।
मधुसूदन सरस्वती. शंकर की बात को आगे बढ़ाते हैं — मैं जगत का upādānaṃ nimittaṃ ca, यानी उपादान कारण (जिससे बना) भी और निमित्त कारण (जिसने बनाया) भी। और एक दूसरा अर्थ देते हैं: mayaivāntaryāmiṇā sarvajñena sarvaśaktinā preryamāṇaṃ svasvamaryādām anatikramya sarvaṃ jagat pravartate — अंतर्यामी, सर्वज्ञ, सर्वशक्तिमान मैं ही प्रेरित करता हूँ, और सब अपनी-अपनी मर्यादा में रहकर चलते हैं। "भाव" का अर्थ उनके लिए premṇā samanvitāḥ — प्रेम से भरे।
श्रीधर स्वामी. इसे अगले चार श्लोकों (10.8–10.11) की भूमिका मानते हैं — विभूति और योग के ज्ञान से पूरा ज्ञान कैसे मिलता है। उनके लिए "भाव" = prītiyuktāḥ (प्रीति से युक्त), और bhṛgvādirūpavibhūtidvāreṇa — भृगु जैसे ऋषियों के द्वारा भी मैं ही उत्पत्ति का कारण।
वेदांत देशिक (रामानुज की परंपरा के टीकाकार)। एक सूक्ष्म बात जोड़ते हैं: tad eva hi jñānaṃ bhaktirūpeṇa pariṇamata — वही ज्ञान पककर भक्ति बन जाता है।
AI-सहायता से तैयार हिन्दी प्रारूप — समीक्षा जारी है।