श्रीमद्भगवद्गीताShrimad Bhagavad Gita 📖 फ्लिपबुक में पढ़ें

भगवद गीता · Vibhuti Yogaअध्याय 10, श्लोक 9 (10.9)

मूल संस्कृत · श्रीभगवान्

मच्चित्ता मद्गतप्राणा बोधयन्तः परस्परम्
कथयन्तश्च मां नित्यं तुष्यन्ति च रमन्ति च
॥ 10.9 ॥

maccittā madgataprāṇā bodhayantaḥ parasparam
kathayantaśca māṃ nityaṃ tuṣyanti ca ramanti ca

अनुवाद

"मुझमें मन लगाए, मुझमें प्राण अर्पित किए, एक-दूसरे को मेरे बारे में बताते और सदा मेरी चर्चा करते हुए — वे संतोष पाते हैं और आनंद लेते हैं।"

भावार्थ

शंकराचार्य. madgataprāṇāḥ mām gatāḥ prāptāḥ cakṣurādayaḥ prāṇāḥ yeṣāṃ … mayi upasaṃhṛtakaraṇāḥ ity arthaḥ; athavā madgataprāṇāḥ madgatajīvanāḥ — इंद्रियाँ मुझमें सिमटी हुई, या जीवन मुझमें; tuṣyanti ca paritoṣam upayānti ca ramanti ca ratiṃ ca prāpnuvanti priyasaṃgatyeva — जैसे प्रिय के मिलन से।

आचार्य रामानुज. madgatajīvitāḥ mayā vinā ātmadhāraṇam alabhamānā ity arthaḥ — मेरे बिना जी न सकने वाले; svaiḥ svaiḥ anubhūtān madīyān guṇān parasparaṃ bodhayantaḥ — अपने-अपने अनुभव किए गुण एक-दूसरे को बताते; vaktāraḥ tadvacanena ananyaprayojanena tuṣyanti, śrotāraś ca tacchravaṇena anavadhikātiśayapriyeṇa ramante — बोलने वाले बोलने से संतुष्ट, सुनने वाले सुनकर आनंदित।

आचार्य रामानुज — आगे. एक सुंदर व्याख्या: vaktāraḥ tadvacanena ananyaprayojanena tuṣyanti, śrotāraś ca tacchravaṇena anavadhikātiśayapriyeṇa ramante — बोलने वाले बोलने से ही संतुष्ट होते हैं (और कोई उद्देश्य नहीं), और सुनने वाले सुनने के असीम आनंद में रमते हैं। उनके लिए "madgataprāṇāḥ" = mayā vinā ātmadhāraṇam alabhamānāḥ — जो मेरे बिना जी ही नहीं सकते।

मधुसूदन सरस्वती. "बोधयन्तः" और "कथयन्तः" में भेद करते हैं: vidvadgoṣṭhīṣu parasparam anyonyaṃ śrutibhir yuktibhiś ca mām eva bodhayantaḥ — विद्वानों की गोष्ठी में श्रुति और तर्क से एक-दूसरे को समझाना; और svaśiṣyebhyaś ca mām eva kathayanta upadiśantaś ca — अपने शिष्यों को उपदेश देना। उनका संतोष: etāvataiva labdhasarvārthā vayam alam anyena labdhavyena — "इसी से हमें सब मिल गया, और कुछ नहीं चाहिए."

श्रीधर स्वामी. nyāyopetaiḥ śrutyādipramāṇair bodhayantaḥ — तर्क-सम्मत प्रमाणों से समझाते हैं; tuṣyanty anumodanena — एक-दूसरे की बात का अनुमोदन करके संतुष्ट।

वेदांत देशिक. "बोधयन्तः" = अनजानी बात बताना; "कथयन्तः" = घटनाओं (लीलाओं) का वर्णन — दोनों अलग क्रियाएँ।

AI-सहायता से तैयार हिन्दी प्रारूप — समीक्षा जारी है।

📖 फ्लिपबुक में पढ़ें ✉ सुधार सुझाएँ