भगवद गीता · Vishvarupa Darshana Yogaअध्याय 11, श्लोक 54 (11.54)
मूल संस्कृत · श्रीभगवान्
भक्त्या त्वनन्यया शक्य अहमेवंविधोऽर्जुन
ज्ञातुं द्रष्टुं च तत्त्वेन प्रवेष्टुं च परन्तप
॥ 11.54 ॥
bhaktyā tvananyayā śakya ahamevaṃvidho'rjuna
jñātuṃ draṣṭuṃ ca tattvena praveṣṭuṃ ca parantapa
अनुवाद
"पर हे अर्जुन, अनन्य भक्ति से मैं इस प्रकार जाना जा सकता हूँ, तत्त्व से देखा जा सकता हूँ, और मुझमें प्रवेश भी किया जा सकता है, हे परंतप।"
भावार्थ
शंकराचार्य. bhagavataḥ anyatra pṛthak na kadācid api yā bhavati sā tv ananyā bhaktiḥ — जो कभी भगवान से अलग न हो, वह अनन्य भक्ति; sarvair api karaṇaiḥ vāsudevād anyat na upalabhyate yayā — जिससे सब इंद्रियों से वासुदेव के सिवा कुछ न दिखे; jñātuṃ śāstrataḥ … draṣṭuṃ ca sākṣātkartuṃ … praveṣṭuṃ ca mokṣaṃ ca gantum — शास्त्र से जानना, साक्षात् देखना, मोक्ष में प्रवेश।
आचार्य रामानुज (11.53–11.54 संयुक्त): ananyayā tu bhaktyā tattvataḥ śāstraiḥ jñātuṃ tattvataḥ sākṣātkartuṃ tattvataḥ praveṣṭuṃ ca śakyaḥ — तीनों tattvataḥ.
मधुसूदन सरस्वती. "तु" शब्द = sādhanāntaravyāvṛttyarthaḥ — अन्य साधनों को अलग करने के लिए; अनन्य भक्ति = madekaniṣṭhayā niratiśayaprītyā — केवल मुझमें निष्ठा, असीम प्रेम। और तीन सीढ़ियों को वेदांत-साधना से जोड़ते हैं: vedāntavākyaśravaṇamanananididhyāsanaparipākeṇa — श्रवण, मनन, निदिध्यासन के परिपाक से साक्षात्कार।
श्रीधर स्वामी. madekaniṣṭhayā bhaktyā — केवल मुझमें निष्ठा वाली भक्ति; nānyair upāyaiḥ — अन्य उपायों से नहीं।
शंकराचार्य — आगे. अनन्य भक्ति की परिभाषा: sarvair api karaṇaiḥ vāsudevād anyat na upalabhyate yayā — जिससे सब इंद्रियों से वासुदेव के सिवा कुछ और न दिखे।
AI-सहायता से तैयार हिन्दी प्रारूप — समीक्षा जारी है।