श्रीमद्भगवद्गीताShrimad Bhagavad Gita 📖 फ्लिपबुक में पढ़ें

भगवद गीता · Purushottama Yogaअध्याय 15, श्लोक 3 (15.3)

मूल संस्कृत · श्रीभगवान्

न रूपमस्येह तथोपलभ्यते
नान्तो न चाऽऽदिर्न च सम्प्रतिष्ठा
अश्वत्थमेनं सुविरूढमूलम्
असङ्गशस्त्रेण दृढेन छित्त्वा
॥ 15.3 ॥

na rūpamasyeha tathopalabhyate
nānto na cā''dirna ca sampratiṣṭhā
aśvatthamenaṃ suvirūḍhamūlam
asaṅgaśastreṇa dṛḍhena chittvā

अनुवाद

"यहाँ इसका रूप वैसा नहीं दिखता — न इसका अंत, न आरंभ, न आधार। इस गहरी जड़ों वाले अश्वत्थ को मज़बूत असंग (अनासक्ति) के शस्त्र से काटकर —" (वाक्य 15.4 में जारी)

भावार्थ

शंकराचार्य. svapnamarīcyudakamāyāgandharvanagarasamatvāt dṛṣṭanaṣṭasvarūpo hi sa iti — सपना, मृग-जल, माया, गंधर्व-नगर जैसा — दिखता और मिटता; na antaḥ … na ca ādiḥ … na ca saṃpratiṣṭhā।

आचार्य रामानुज (15.3–15.4 संयुक्त): yathā idaṃ rūpaṃ nirdiṣṭaṃ na tathā saṃsāribhiḥ upalabhyate; manuṣyaḥ aham … — जैसा वर्णित किया, संसारी इसे वैसा नहीं देखते; वे सोचते हैं "मैं मनुष्य हूँ" — वृक्ष का असली स्वरूप नहीं दिखता।

श्रीधर स्वामी. asaṅgaḥ saṅgarāhityam ahaṃmamatātyāgaḥ — असंग = "मैं" और "मेरा" का त्याग; dṛḍhena vairāgyeṇa śastreṇa — दृढ़ वैराग्य का शस्त्र।

मधुसूदन सरस्वती. संसार का रूप क्यों नहीं दिखता: svapnamarīcyudakamāyāgandharvanagaravan mṛṣātvena dṛṣṭanaṣṭasvarūpatvāt — सपने, मृग-तृष्णा के पानी, माया-नगर की तरह दिखकर मिट जाने से। और आदि-अंत नहीं: aparyantatvāt … anāditvāt।

मध्वाचार्य. असंग-शस्त्र = saṅgarāhityasahitena jñānena — आसक्ति-रहित ज्ञान; और काटना = chedaś ca vimarśa eva — काटना यानी विमर्श (गहरा विचार)।

AI-सहायता से तैयार हिन्दी प्रारूप — समीक्षा जारी है।

📖 फ्लिपबुक में पढ़ें ✉ सुधार सुझाएँ