भगवद्गीता · Purushottama Yogaअध्याय 15, श्लोक 3 (15.3)
मूळ संस्कृत · श्रीभगवान्
न रूपमस्येह तथोपलभ्यते
नान्तो न चाऽऽदिर्न च सम्प्रतिष्ठा
अश्वत्थमेनं सुविरूढमूलम्
असङ्गशस्त्रेण दृढेन छित्त्वा
॥ 15.3 ॥
na rūpamasyeha tathopalabhyate
nānto na cā''dirna ca sampratiṣṭhā
aśvatthamenaṃ suvirūḍhamūlam
asaṅgaśastreṇa dṛḍhena chittvā
अनुवाद
"इथे याचे रूप तसे दिसत नाही — ना याचा अंत, ना आरंभ, ना आधार. खोल मुळे असलेल्या या अश्वत्थाला असंगाच्या (अनासक्तीच्या) बळकट शस्त्राने तोडून —" (वाक्य 15.4 मध्ये पुढे चालू)
भावार्थ
शंकराचार्य. svapnamarīcyudakamāyāgandharvanagarasamatvāt dṛṣṭanaṣṭasvarūpo hi sa iti — स्वप्न, मृगजळ, माया, गंधर्वनगर यांसारखा — दिसतो आणि नाहीसा होतो; na antaḥ … na ca ādiḥ … na ca saṃpratiṣṭhā.
आचार्य रामानुज (15.3–15.4 एकत्रित): yathā idaṃ rūpaṃ nirdiṣṭaṃ na tathā saṃsāribhiḥ upalabhyate; manuṣyaḥ aham … — जसे वर्णन केले, तसे संसारी लोक हे पाहत नाहीत; ते समजतात "मी मनुष्य आहे" — वृक्षाचे खरे स्वरूप दिसत नाही.
श्रीधर स्वामी. asaṅgaḥ saṅgarāhityam ahaṃmamatātyāgaḥ — असंग = "मी" आणि "माझे" यांचा त्याग; dṛḍhena vairāgyeṇa śastreṇa — दृढ वैराग्याचे शस्त्र.
मधुसूदन सरस्वती. संसाराचे रूप का दिसत नाही: svapnamarīcyudakamāyāgandharvanagaravan mṛṣātvena dṛṣṭanaṣṭasvarūpatvāt — स्वप्न, मृगजळाचे पाणी, मायानगरी यांच्याप्रमाणे दिसून नाहीसे होत असल्यामुळे. आणि आदी-अंत नाहीत: aparyantatvāt … anāditvāt.
मध्वाचार्य. असंग-शस्त्र = saṅgarāhityasahitena jñānena — आसक्तिरहित ज्ञान; आणि तोडणे = chedaś ca vimarśa eva — तोडणे म्हणजे विमर्श (सखोल विचार).
AI-assisted draft translation — under review.