अध्याय 15पुरुषोत्तमयोगःPurushottama Yoga

उलटा अश्वत्थ (15.1–15.2). मूळ वर, फांद्या खाली — संसार-वृक्ष; वेद त्याची पाने; जो हे जाणतो, तो वेदवित् (15.1); गुणांनी पोसलेल्या फांद्या, विषय म्हणजे कोवळी पालवी, आणि खाली मनुष्यलोकात कर्माची मुळे (15.2).

तोडणे आणि शोधणे (15.3–15.6). याचे रूप, आदी, अंत, आधार इथे दिसत नाही; असंगाच्या दृढ शस्त्राने तोडा (15.3); मग ते पद शोधा जिथून परत येणे नाही — "त्याच आदिपुरुषाला शरण" (15.4); मान-मोहरहित, नित्य अध्यात्मात रमलेले, द्वंद्वांपासून मुक्त तिथे पोहोचतात (15.5); ज्याला सूर्य, चंद्र, अग्नी प्रकाशित करत नाहीत — ते माझे परम धाम (15.6).

जीव — भगवंताचा अंश (15.7–15.11). माझाच सनातन अंश जीव बनतो, मनासह इंद्रियांना आकर्षित करतो (15.7); वाऱ्याने नेलेल्या सुगंधाप्रमाणे त्यांना सोबत नेतो (15.8); इंद्रिये आणि मन यांच्याद्वारे विषय भोगतो (15.9); मूढ पाहत नाहीत, ज्ञानचक्षू असलेले पाहतात (15.10); प्रयत्न करणारे योगी पाहतात; अकृतात्मा प्रयत्न करूनही पाहत नाहीत (15.11).

विभूति-संक्षेप (15.12–15.15). सूर्य, चंद्र, अग्नी यांचे तेज माझे (15.12); पृथ्वीत प्रवेश करून प्राण्यांना धारण करतो, सोम होऊन वनस्पतींचे पोषण करतो (15.13); वैश्वानर होऊन अन्न पचवतो (15.14); सर्वांच्या हृदयात; स्मृती, ज्ञान, अपोहन माझ्यापासून; वेदांनी जाणण्यायोग्य, वेदान्तकृत्, वेदवित् (15.15).

तीन पुरुष (15.16–15.20). क्षर आणि अक्षर (15.16); उत्तम पुरुष वेगळा — परमात्मा, तिन्ही लोकांचे धारण करणारा (15.17); म्हणून पुरुषोत्तम (15.18); जो असे जाणतो, तो सर्ववित्, सर्वभावाने भजतो (15.19); "गुह्यतम शास्त्र" — हे जाणून मनुष्य बुद्धिमान आणि कृतकृत्य होतो (15.20).