श्रीमद्भगवद्गीताShrimad Bhagavad Gita 📖 फ्लिपबुकमध्ये वाचा

भगवद्गीता · Purushottama Yogaअध्याय 15, श्लोक 1 (15.1)

मूळ संस्कृत · श्रीभगवान्

श्रीभगवानुवाच

ऊर्ध्वमूलमधःशाखमश्वत्थं प्राहुरव्ययम्
छन्दांसि यस्य पर्णानि यस्तं वेद स वेदवित्
॥ 15.1 ॥

ūrdhvamūlamadhaḥśākhamaśvatthaṃ prāhuravyayam
chandāṃsi yasya parṇāni yastaṃ veda sa vedavit

अनुवाद

श्रीभगवान म्हणाले: "ज्याचे मूळ वर आहे आणि फांद्या खाली, त्या अश्वत्थाला (पिंपळाला) अव्यय म्हणतात; वेद ज्याची पाने आहेत — जो त्याला जाणतो, तोच वेद जाणतो."

भावार्थ

शंकराचार्य. ūrdhvamūlaṃ kālataḥ sūkṣmatvāt kāraṇatvāt nityatvāt mahattvāc ca ūrdhvam ucyate brahma avyaktaṃ māyāśaktimat, tat mūlam asya — मूळ "वर": काळाच्या दृष्टीने सूक्ष्म, कारण, नित्य, महान — मायाशक्तियुक्त अव्यक्त ब्रह्म; प्रमाण कठोपनिषद; "अश्वत्थ" — na śvo'pi sthātā (उद्यापर्यंतही न टिकणारा) ही पारंपरिक व्युत्पत्ती.

आचार्य रामानुज. yaṃ saṃsārākhyam aśvattham ūrdhvamūlam adhaḥśākham avyayaṃ prāhuḥ śrutayaḥ — ज्याला श्रुती संसाररूपी अश्वत्थ म्हणतात; saptalokopari niviṣṭacaturmukhādi… — मूळ = सात लोकांच्या वर स्थित चतुर्मुख ब्रह्मदेव.

श्रीधर स्वामी. अध्यायाचा उद्देश एका श्लोकात: vairāgyeṇa vinā jñānaṃ na ca bhaktir ataḥ sphuṭam, vairāgyopaskṛtaṃ jñānam īśaḥ pañcadaśe 'diśat — वैराग्याशिवाय ना ज्ञान, ना भक्ती; म्हणून पंधराव्या अध्यायात भगवंतांनी वैराग्ययुक्त ज्ञान दिले. त्यांच्या मते "वरचे मूळ" = uttamaḥ kṣarākṣarābhyām utkṛṣṭaḥ puruṣottamo mūlaṃ — पुरुषोत्तमच मूळ.

मधुसूदन सरस्वती. हा अध्याय 14.27 (brahmaṇo hi pratiṣṭhāham) चा vṛttisthānīya — व्याख्या मानतात: ते सूत्र होते, हा अध्याय त्याची वृत्ती.

मध्वाचार्य. "अश्वत्थ" ची व्युत्पत्ती: śvo 'py ekaprakāreṇa na tiṣṭhatīty aśvatthaḥ — जो उद्यापर्यंतही एका रूपात टिकत नाही; तरीही na pravāhavyayaḥ — प्रवाहाचा नाश नाही. आणि वेद पाने का: na hi kadācid apy ajāte parṇe phalotpattiḥ — पानांशिवाय फळ येत नाही.

AI-assisted draft translation — under review.

📖 फ्लिपबुकमध्ये वाचा ✉ सुधारणा सुचवा