अध्याय 16दैवासुरसम्पद्विभागयोगःDaivasura Sampad Vibhaga Yoga
अध्यायाचा सारांश
दैवी संपद (16.1–16.3). अभय, सत्त्वशुद्धी, ज्ञानयोगात स्थिती, दान, दम, यज्ञ, स्वाध्याय, तप, आर्जव (16.1); अहिंसा, सत्य, अक्रोध, त्याग, शांती, अपैशुन, दया, अलोलुपता, मार्दव, ह्री, अचापल (16.2); तेज, क्षमा, धृती, शौच, अद्रोह, नातिमानिता — 26 गुण (16.3).
आसुरी संपद आणि आश्वासन (16.4–16.6). दंभ, दर्प, अभिमान, क्रोध, पारुष्य, अज्ञान (16.4); दैवी मुक्तीसाठी, आसुरी बंधनासाठी; "शोक करू नकोस" (16.5); दोन सृष्टी — आता आसुरी ऐक (16.6).
आसुरी दृष्टी (16.7–16.12). प्रवृत्ती-निवृत्तीचा विवेक नाही, ना शौच, ना सत्य (16.7); "जग असत्य, निराधार, ईश्वररहित, कामहेतुक" (16.8); या दृष्टीतून उग्र कर्म (16.9); कधीही न भरणारी कामना, चुकीचे आग्रह (16.10); मृत्यूपर्यंत अनंत चिंता, "बस एवढेच" (16.11); आशेचे फास, अन्यायाने संग्रह (16.12).
आसुरी आत्मालाप (16.13–16.18). "आज हे मिळाले, ते मिळेल" (16.13); "मी मारले, मी ईश्वर, मी भोगी" (16.14); "धनवान, कुलीन — माझ्यासारखा कोण?" (16.15); विखुरलेले मन, नरक (16.16); दिखाव्याचे नाममात्र यज्ञ (16.17); अहंकारामुळे — स्वतःच्या आणि परक्यांच्या शरीरात स्थित असलेल्या माझा द्वेष (16.18).
परिणाम आणि उपाय (16.19–16.24). क्रूर आसुरी योनींमध्ये (16.19–16.20); नरकाची तीन द्वारे — काम, क्रोध, लोभ (16.21); यांतून मुक्त होऊन श्रेयस आणि परम गती (16.22); मनमानीने ना सिद्धी, ना सुख (16.23); शास्त्र प्रमाण — समजून कर्म करा (16.24).
AI-assisted draft translation — under review.
24 श्लोक
- 16.1अभयं सत्त्वसंशुद्धिर्ज्ञानयोगव्यवस्थितिःश्रीभगवान म्हणाले: "निर्भयता, अंतःकरणाची शुद्धी, ज्ञान आणि योग यांत दृढ स्थिती, दान, इंद्रियसंयम, यज्ञ, स्वाध्याय, तप…
- 16.2अहिंसा सत्यमक्रोधस्त्यागः शान्तिरपैशुनम्अहिंसा, सत्य, अक्रोध, त्याग, शांती, चुगली न करणे, सर्व प्राण्यांवर दया, लोभ नसणे, कोमलता, लज्जा आणि चंचलतेचा अभाव —
- 16.3तेजः क्षमा धृतिः शौचमद्रोहो नातिमानितातेज, क्षमा, धैर्य, शौच, द्रोह न करणे आणि गर्व न करणे — हे भारता, हे दैवी संपत्ती घेऊन जन्मलेल्या व्यक्तीचे गुण आहेत.
- 16.4दम्भो दर्पोऽभिमानश्च क्रोधः पारुष्यमेव चहे पार्था, दंभ, दर्प, अभिमान, क्रोध, कठोरता आणि अज्ञान — ही आसुरी संपत्ती घेऊन जन्मलेल्या व्यक्तीची लक्षणे आहेत.
- 16.5दैवी सम्पद् विमोक्षाय निबन्धायाऽऽसुरी मतादैवी संपत्ती मुक्तीसाठी आणि आसुरी बंधनासाठी मानली गेली आहे. हे पांडवा, शोक करू नकोस — तू दैवी संपत्ती घेऊन जन्मला आहेस.
- 16.6द्वौ भूतसर्गौ लोकेऽस्मिन् दैव आसुर एव चया लोकात प्राण्यांची दोन प्रकारची सृष्टी आहे — दैवी आणि आसुरी. दैवी विस्ताराने सांगितली; हे पार्था, आता माझ्याकडून…
- 16.7प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च जना न विदुरासुराःआसुरी लोक प्रवृत्ती आणि निवृत्ती (काय करावे, काय करू नये) जाणत नाहीत; त्यांच्यात ना शौच आहे, ना आचार, ना सत्य.
- 16.8असत्यमप्रतिष्ठं ते जगदाहुरनीश्वरम्ते म्हणतात — जग असत्य आहे, निराधार आहे, ईश्वरविरहित आहे; परस्पर संयोगातून उत्पन्न झाले आहे — कामाशिवाय याचे दुसरे काय…
- 16.9एतां दृष्टिमवष्टभ्य नष्टात्मानोऽल्पबुद्धयःही दृष्टी धरून, नष्ट-स्वभावाचे, अल्पबुद्धीचे, उग्र कर्म करणारे लोक जगाच्या अहितासाठी आणि नाशासाठी उदयाला येतात.
- 16.10काममाश्रित्य दुष्पूरं दम्भमानमदान्विताःकधीही पूर्ण न होणाऱ्या कामनेचा आश्रय घेऊन, दंभ, मान आणि मद यांनी भरलेले, मोहामुळे चुकीचे आग्रह धरून, अशुद्ध संकल्पांसह…
- 16.11चिन्तामपरिमेयां च प्रलयान्तामुपाश्रिताःप्रलयापर्यंत (मृत्यूपर्यंत) चालणाऱ्या असंख्य चिंतांचा आश्रय घेतलेले, कामभोगालाच परम मानणारे — "बस एवढेच आहे" असा निश्चय…
- 16.12आशापाशशतैर्बद्धाः कामक्रोधपरायणाःआशेच्या शेकडो फासांनी बांधलेले, काम-क्रोधात बुडालेले, ते भोगासाठी अन्यायाने धनसंग्रह करण्याचा प्रयत्न करतात.
- 16.13इदमद्य मया लब्धमिमं प्राप्स्ये मनोरथम्आज मी हे मिळवले, हा मनोरथही मिळवीन; हे (धन) आहे, आणि हेही पुन्हा माझे होईल.
- 16.14असौ मया हतः शत्रुर्हनिष्ये चापरानपितो शत्रू मी मारला, आणि इतरांनाही मारीन. मी ईश्वर आहे, मी भोगी आहे, मी सिद्ध, बलवान आणि सुखी आहे.
- 16.15आढ्योऽभिजनवानस्मि कोऽन्योऽस्ति सदृशो मयामी धनवान आहे, कुलीन आहे — माझ्यासारखा दुसरा कोण आहे? मी यज्ञ करीन, दान देईन, आनंद करीन — अशा अज्ञानाने मोहित.
- 16.16अनेकचित्तविभ्रान्ता मोहजालसमावृताःअनेक विचारांनी भ्रमित, मोहाच्या जाळ्यात अडकलेले, कामभोगांत आसक्त — ते अपवित्र नरकात पडतात.
- 16.17आत्मसम्भाविताः स्तब्धा धनमानमदान्विताःस्वतःला श्रेष्ठ मानणारे, ताठर, धन आणि मानाच्या मदाने युक्त — ते दंभाने, विधीशिवाय, नाममात्र यज्ञ करतात.
- 16.18अहङ्कारं बलं दर्पं कामं क्रोधं च संश्रिताःअहंकार, बळ, दर्प, काम आणि क्रोध यांचा आश्रय घेतलेले, दोषदृष्टी असलेले ते लोक स्वतःच्या आणि इतरांच्या शरीरात स्थित…
- 16.19तानहं द्विषतः क्रूरान् संसारेषु नराधमान्त्या द्वेष करणाऱ्या, क्रूर, अशुभ नराधमांना मी संसारात वारंवार आसुरी योनींमध्येच टाकतो.
- 16.20आसुरीं योनिमापन्ना मूढा जन्मनि जन्मनिहे कौंतेया, आसुरी योनीला प्राप्त होऊन, जन्मोजन्मी मूढ, मला न मिळवता, ते त्याहूनही अधम गतीला जातात.
- 16.21त्रिविधं नरकस्येदं द्वारं नाशनमात्मनःकाम, क्रोध आणि लोभ — ही नरकाची तीन द्वारे आहेत, आत्म्याचा नाश करणारी. म्हणून या तिन्हींचा त्याग केला पाहिजे.
- 16.22एतैर्विमुक्तः कौन्तेय तमोद्वारैस्त्रिभिर्नरःहे कौंतेया, अंधकाराच्या या तीन द्वारांतून मुक्त झालेला मनुष्य आपल्या कल्याणाचे आचरण करतो, आणि मग परम गतीला जातो.
- 16.23यः शास्त्रविधिमुत्सृज्य वर्तते कामकारतःजो शास्त्रविधी सोडून मनमानीने वागतो, त्याला ना सिद्धी मिळते, ना सुख, ना परम गती.
- 16.24तस्माच्छास्त्रं प्रमाणं ते कार्याकार्यव्यवस्थितौम्हणून कर्तव्य आणि अकर्तव्य यांच्या निर्णयात शास्त्रच तुझे प्रमाण आहे. शास्त्रविधानात सांगितलेले कर्म जाणून तू येथे…