भगवद्गीता · Daivasura Sampad Vibhaga Yogaअध्याय 16, श्लोक 2 (16.2)
मूळ संस्कृत · श्रीभगवान्
अहिंसा सत्यमक्रोधस्त्यागः शान्तिरपैशुनम्
दया भूतेष्वलोलुप्त्वं मार्दवं ह्रीरचापलम्
॥ 16.2 ॥
ahiṃsā satyamakrodhastyāgaḥ śāntirapaiśunam
dayā bhūteṣvaloluptvaṃ mārdavaṃ hrīracāpalam
अनुवाद
"अहिंसा, सत्य, अक्रोध, त्याग, शांती, चुगली न करणे, सर्व प्राण्यांवर दया, लोभ नसणे, कोमलता, लज्जा आणि चंचलतेचा अभाव —"
भावार्थ
शंकराचार्य. ahiṃsā ahiṃsanaṃ prāṇināṃ pīḍāvarjanam; satyam apriyānṛtavarjitaṃ yathābhūtārthavacanam — अप्रिय आणि खोटेपणा नसलेले, यथार्थ वचन; parasmai pararandhraprakaṭīkaraṇaṃ paiśunam — दुसऱ्याचे दोष इतरांसमोर उघड करणे म्हणजे चुगली.
आचार्य रामानुज. satyaṃ yathādṛṣṭārthagocarabhūtahitavākyam — जसे पाहिले तसे, आणि प्राण्यांच्या हिताचे वाक्य; dayā bhūteṣu sarveṣu duḥkhāsahiṣṇutvam — सर्वांचे दुःख सहन न होणे.
श्रीधर स्वामी. सोप्या व्याख्या: akrodhas tāḍitasyāpi citte kṣobhānutpattiḥ — मार खाऊनही मनात क्षोभ न उठणे; tyāga audāryam — त्याग = उदारता; bhūteṣu dīneṣu dayā — संकटात सापडलेल्यांवर दया; hrīḥ akāryapravṛttau lokalajjā; acāpalaṃ vyarthakriyārāhityam — निरर्थक काम न करणे.
मधुसूदन सरस्वती. hiṃsā prāṇivṛtticchedaḥ — एखाद्याची उपजीविका/जीवनवृत्ती तोडणे हीसुद्धा हिंसा; सत्य = anarthānanubandhi yathābhūtārthavacanam — अनर्थ न आणणारे यथार्थ वचन; मार्दव = vṛthāpūrvapakṣādiṣv api śiṣyādiṣu — शिष्यांच्या निरर्थक तर्कांवरही कोमलता.
मध्वाचार्य. पैशुन = paropadravanimittadoṣāṇāṃ rājādeḥ kathanam — इतरांना त्रासात टाकण्यासाठी त्यांचे दोष राजाला (अधिकाऱ्याला) सांगणे.
AI-assisted draft translation — under review.