भगवद गीता · Purushottama Yogaअध्याय 15, श्लोक 7 (15.7)
मूल संस्कृत · श्रीभगवान्
ममैवांशो जीवलोके जीवभूतः सनातनः
मनःषष्ठानीन्द्रियाणि प्रकृतिस्थानि कर्षति
॥ 15.7 ॥
mamaivāṃśo jīvaloke jīvabhūtaḥ sanātanaḥ
manaḥṣaṣṭhānīndriyāṇi prakṛtisthāni karṣati
अनुवाद
"जीव-लोक में मेरा ही सनातन अंश जीव बना हुआ है; वह प्रकृति में स्थित मन सहित छह इंद्रियों को (अपनी ओर) खींचता है।"
भावार्थ
शंकराचार्य — अंश "जैसा". mamaiva paramātmanaḥ nārāyaṇasya aṃśaḥ bhāgaḥ avayavaḥ ekadeśaḥ iti anarthāntaram — अंश, भाग, एक-देश — एक ही अर्थ; उपमा: yathā jalasūryakaḥ sūryāṃśaḥ jalanimittāpāye sūryam eva gatvā na nivartate — जैसे पानी में सूरज का प्रतिबिंब, पानी हटने पर सूरज में ही; yathā ghaṭādyupādhiparicchinno ghaṭādyākāśaḥ ākāśāṃśaḥ — जैसे घड़े का आकाश, आकाश का अंश।
आचार्य रामानुज — वास्तविक अंश. sanātano mama aṃśa eva san kaścid anādikarmarūpāvidyāveṣṭanatirohitasvarūpo jīvabhūto — मेरा सनातन अंश होते हुए, अनादि कर्म-रूप अविद्या से ढका हुआ जीव; kaścit ca … asyā avidyāyāḥ … — और कोई (मुक्त) इस अविद्या से छूट जाता।
श्रीधर स्वामी. एक शंका उठाते हैं: गहरी नींद और प्रलय में सब भगवान में लीन होते हैं, फिर संसारी कौन? उत्तर: mamaivāṃśo yo 'yam avidyayā jīvabhūtaḥ — मेरा अंश, अविद्या से जीव बना; नींद के बाद punar jīvaloke … ākarṣati — इंद्रियों को फिर खींच लेता।
मधुसूदन सरस्वती. वही प्रश्न तर्क से: sarve kṣayāntā nicayāḥ patanāntāḥ samucchrayāḥ, saṃyogā viprayogāntā maraṇāntaṃ hi jīvitam — हर संचय का अंत क्षय, हर उन्नति का अंत पतन, हर मिलन का अंत वियोग, जीवन का अंत मृत्यु — फिर "न लौटना" कैसे? उत्तर आत्म-प्राप्ति और अन्य प्राप्ति के भेद में।
AI-सहायता से तैयार हिन्दी प्रारूप — समीक्षा जारी है।