भगवद गीता · Daivasura Sampad Vibhaga Yogaअध्याय 16, श्लोक 1 (16.1)
मूल संस्कृत · श्रीभगवान्
श्रीभगवानुवाच
अभयं सत्त्वसंशुद्धिर्ज्ञानयोगव्यवस्थितिः
दानं दमश्च यज्ञश्च स्वाध्यायस्तप आर्जवम्
॥ 16.1 ॥
abhayaṃ sattvasaṃśuddhirjñānayogavyavasthitiḥ
dānaṃ damaśca yajñaśca svādhyāyastapa ārjavam
अनुवाद
श्रीभगवान ने कहा: "निर्भयता, अन्तःकरण की शुद्धि, ज्ञान और योग में दृढ़ स्थिति, दान, इन्द्रिय-संयम, यज्ञ, स्वाध्याय, तप और सरलता —"
भावार्थ
शंकराचार्य. abhayam abhīrutā; saṃvyavahāreṣu paravañcanāmāyānṛtādiparivarjanaṃ — व्यवहार में दूसरों को ठगना, छल और झूठ छोड़ना ही सत्त्व-शुद्धि है; dānaṃ yathāśakti saṃvibhāgaḥ annādīnām — शक्ति के अनुसार अन्न आदि बाँटना।
आचार्य रामानुज. iṣṭāniṣṭaviyogasaṃyogarūpasya duḥkhasya hetudarśanajaṃ duḥkhaṃ bhayam — प्रिय के बिछड़ने और अप्रिय के मिलने के कारण को देख कर होने वाला दुःख भय है; dānaṃ nyāyārjitadhanasya pātre pratipādanam — न्याय से कमाए धन को योग्य व्यक्ति को देना।
श्रीधर स्वामी. अध्याय का उद्देश्य: āsurīṃ saṃpadaṃ tyaktvā daivīm evāśritā narāḥ mucyanta iti nirṇetuṃ tadvivekaḥ — आसुरी छोड़ कर दैवी अपनाने वाले मुक्त होते हैं — यह तय करने के लिए दोनों का विवेक। अर्थात: 15.20 के बाद प्रश्न — ka etat tattvaṃ budhyate ko vā na — कौन इस ज्ञान को समझता है, कौन नहीं।
मधुसूदन सरस्वती. 15.2 की "नीचे की जड़ें" (karmānubandhīni) से जोड़ते हैं — वही वासनाएँ यहाँ दैवी और आसुरी प्रकृति के रूप में हैं; दैवी = vedabodhitakarmātmajñānopāyānuṣṭhānapravṛttihetuḥ sāttvikī śubhavāsanā — शुभ वासना जो कल्याण के साधन में लगाए।
मध्वाचार्य. pumarthasādhanavirodhi — पुरुषार्थ के साधन के विरोधी दोष दिखाते हैं; मंगल: sādhanavighnahartre namaḥ — साधना के विघ्न हरने वाले को नमस्कार।
AI-सहायता से तैयार हिन्दी प्रारूप — समीक्षा जारी है।