श्रीमद्भगवद्गीताShrimad Bhagavad Gita 📖 फ्लिपबुक में पढ़ें

भगवद गीता · Sankhya Yogaअध्याय 2, श्लोक 65 (2.65)

मूल संस्कृत · श्रीभगवान्

प्रसादे सर्वदुःखानां हानिरस्योपजायते
प्रसन्नचेतसो ह्याशु बुद्धिः पर्यवतिष्ठते
॥ 2.65 ॥

prasāde sarvaduḥkhānāṃ hānirasyopajāyate
prasannacetaso hyāśu buddhiḥ paryavatiṣṭhate

अनुवाद

"प्रसाद (मन की निर्मलता) होने पर इसके सब दुःखों का अंत हो जाता है; क्योंकि प्रसन्न (निर्मल) चित्त वाले की बुद्धि जल्दी ही सब ओर से स्थिर हो जाती है।"

भावार्थ

दो फल. (1) सब दुःखों का अंत; (2) बुद्धि की शीघ्र स्थिरता।

शंकराचार्य: दुःख = ādhyātmikādīnām — आध्यात्मिक (शरीर-मन से), आधिभौतिक (दूसरे प्राणियों से), आधिदैविक (प्रकृति/दैव से) — तीनों प्रकार के। बुद्धि paryavatiṣṭhate = ākāśam iva pari samantāt avatiṣṭhate — आकाश की तरह सब ओर से स्थित; ātma-svarūpeṇaiva niścalībhavati — आत्म-स्वरूप में ही निश्चल हो जाती है। फिर शंकराचार्य वाक्य का सार देते हैं: इसलिए राग-द्वेष-मुक्त इन्द्रियों से, शास्त्र-विरुद्ध न होने वाले, अनिवार्य विषयों में युक्त होकर आचरण करे।

रामानुज: प्रसाद होने पर prakṛti-saṃsarga-prayukta — प्रकृति के संबंध से होने वाले सब दुःखों की हानि। प्रसन्न चित्त = ātmāvalokana-virodhi-doṣa-rahita-manas — आत्म-दर्शन में बाधक दोषों से रहित मन; तब vivikta-ātma-viṣayā buddhiḥ mayi paryavatiṣṭhate — प्रकृति से विलक्षण आत्मा को विषय करने वाली बुद्धि मुझमें स्थिर होती है।

क्रम पर ध्यान: पहले मन निर्मल (प्रसाद), फिर बुद्धि स्थिर। गंदा पानी हिलता रहता है; साफ़, शांत पानी में तल दिखता है।

AI-सहायता से तैयार हिन्दी प्रारूप — समीक्षा जारी है।

📖 फ्लिपबुक में पढ़ें ✉ सुधार सुझाएँ