भगवद गीता · Karma Yogaअध्याय 3, श्लोक 30 (3.30)
मूल संस्कृत · श्रीभगवान्
मयि सर्वाणि कर्माणि सन्न्यस्याध्यात्मचेतसा
निराशीर्निर्ममो भूत्वा युध्यस्व विगतज्वरः
॥ 3.30 ॥
mayi sarvāṇi karmāṇi sannyasyādhyātmacetasā
nirāśīrnirmamo bhūtvā yudhyasva vigatajvaraḥ
अनुवाद
"सब कर्मों को अध्यात्म-चित्त से मुझमें अर्पित करके, आशा-रहित और ममता-रहित होकर, संताप छोड़कर युद्ध करो।"
भावार्थ
पाँच शब्द — एक जीवन-दृष्टि. (1) Mayi … sannyasya — भगवान को सौंपकर; (2) adhyātma-cetasā — आत्म-ज्ञान के साथ; (3) nirāśīḥ — फल की आशा के बिना; (4) nirmamaḥ — "मेरा" के बिना; (5) vigata-jvaraḥ — बिना संताप के। 2.71 का nirmama यहाँ फिर आता है।
शंकराचार्य — सेवक-भाव. Mayi vāsudeve parameśvare sarvajñe sarvātmani — मुझ वासुदेव, परमेश्वर, सर्वज्ञ, सबकी आत्मा में; कर्म nikṣipya — रखकर। भाव: "ahaṃ kartā īśvarāya bhṛtyavat karomi" — "मैं ईश्वर के लिए सेवक की तरह करता हूँ।" Vigata-jvaraḥ = vigata-santāpaḥ vigata-śokaḥ — संताप और शोक से रहित।
आचार्य रामानुज — अंतर्यामी भगवान. रामानुज कई श्रुतियों से दिखाते हैं कि आत्मा परम पुरुष का शरीर है और वह अंतर्यामी (भीतर से नियंत्रक) है — जैसे बृहदारण्यक का yasyātmā śarīraṃ … sa ta ātmāntaryāmy amṛtaḥ और गीता 15.15, 18.61। इसलिए भाव हो: svakīyena ātmanā kartrā svakīyaiḥ eva karaṇaiḥ svārādhanaika-prayojanāya parama-puruṣaḥ … svayam eva sva-karmāṇi kārayati — परम पुरुष अपनी ही आत्मा (मुझ) को कर्ता बनाकर, अपने ही करणों (इंद्रियों) से, अपनी ही आराधना के लिए, अपने कर्म स्वयं करवाते हैं। और vigata-jvaraḥ: "अनादि काल के अनंत पापों के साथ मेरा क्या होगा?" — इस भीतरी ज्वर से मुक्त होकर, यह याद रखते हुए कि parama-puruṣa eva karmabhiḥ ārādhito bandhāt mocayiṣyati — कर्मों से आराधित परम पुरुष ही बंधन से छुड़ाएँगे — sukhena karma-yogam eva kuruṣva — सुख से कर्म-योग करो।
AI-सहायता से तैयार हिन्दी प्रारूप — समीक्षा जारी है।