भगवद गीता · Jnana Karma Sannyasa Yogaअध्याय 4, श्लोक 17 (4.17)
मूल संस्कृत · श्रीभगवान्
कर्मणो ह्यपि बोद्धव्यं बोद्धव्यं च विकर्मणः
अकर्मणश्च बोद्धव्यं गहना कर्मणो गतिः
॥ 4.17 ॥
karmaṇo hyapi boddhavyaṃ boddhavyaṃ ca vikarmaṇaḥ
akarmaṇaśca boddhavyaṃ gahanā karmaṇo gatiḥ
अनुवाद
"कर्म का (स्वरूप) भी समझना चाहिए, विकर्म का भी समझना चाहिए, और अकर्म का भी; क्योंकि कर्म की गति गहरी है।"
भावार्थ
तीन शब्द, गहरी गति.
- शंकराचार्य: karma = śāstra-vihita — शास्त्र में विहित; vikarma = pratiṣiddha — निषिद्ध; akarma = tūṣṇīm-bhāva — चुप रहना (कर्म न करना)। तीनों के साथ "boddhavyam asti" — समझने योग्य कुछ है। Gahanā viṣamā durjñeyā … gatiḥ yāthātmyaṃ tattvam — इनका यथार्थ स्वरूप विषम, दुर्ज्ञेय है।
- आचार्य रामानुज: karma = मोक्ष का साधन रूप कर्म; vikarma = विविध रूप वाला कर्म (नित्य, नैमित्तिक, काम्य, धन-अर्जन) — इनमें phala-bheda-kṛtaṃ vaividhyaṃ parityajya mokṣaika-phalatayā eka-śāstrārthatvānusandhānam — फल के भेद की विविधता छोड़कर सबको मोक्ष के एक ही फल वाला समझना — यही 2.41 का vyavasāyātmikā buddhir ekā है; akarma = ज्ञान।
"Gahanā karmaṇo gatiḥ" — लोक-प्रसिद्ध वाक्य. यह वाक्य भारतीय भाषाओं में कहावत की तरह प्रचलित है — "कर्म की गति न्यारी"।
AI-सहायता से तैयार हिन्दी प्रारूप — समीक्षा जारी है।