श्रीमद्भगवद्गीताShrimad Bhagavad Gita 📖 फ्लिपबुक में पढ़ें

भगवद गीता · Jnana Karma Sannyasa Yogaअध्याय 4, श्लोक 21 (4.21)

मूल संस्कृत · श्रीभगवान्

निराशीर्यतचित्तात्मा त्यक्तसर्वपरिग्रहः
शारीरं केवलं कर्म कुर्वन् नाऽऽप्नोति किल्बिषम्
॥ 4.21 ॥

nirāśīryatacittātmā tyaktasarvaparigrahaḥ
śārīraṃ kevalaṃ karma kurvan nā''pnoti kilbiṣam

अनुवाद

"आशा-रहित, चित्त और शरीर को वश में रखने वाला, सब संग्रह त्याग देने वाला व्यक्ति, केवल शरीर-संबंधी कर्म करते हुए पाप (बंधन) को नहीं पाता।"

भावार्थ

तीन त्याग. Nirāśīḥ (आशा), yata-cittātmā (संयम), tyakta-sarva-parigrahaḥ (संग्रह का त्याग)।

शंकराचार्य — "धर्म भी kilbiṣa". Yata-cittātmā: cittam antaḥkaraṇam, ātmā bāhyaḥ kārya-karaṇa-saṅghātaḥ — चित्त (मन) और आत्मा (यहाँ शरीर-इंद्रिय समूह) दोनों वश में। Śārīraṃ śarīra-sthiti-mātra-prayojanam kevalaṃ tatrāpi abhimāna-varjitam — केवल शरीर-निर्वाह के लिए, और उसमें भी अभिमान के बिना। Na āpnoti kilbiṣam … dharmaṃ ca — न पाप पाता है, न पुण्य; dharmo 'pi mumukṣoḥ kilbiṣam eva bandhāpādakatvāt — मुमुक्षु के लिए पुण्य भी "kilbiṣa" ही है, क्योंकि वह भी बाँधता है। शंकर फिर विस्तार से तर्क देते हैं कि "śārīram" का अर्थ "शरीर से किया" नहीं, "शरीर-निर्वाह के लिए" है — वरना निषिद्ध कर्म भी शरीर से करके पाप न लगने का असंगत अर्थ निकलेगा।

आचार्य रामानुज: nirāśīḥ nirgata-phalābhisandhiḥ; tyakta-sarva-parigrahaḥ ātmaika-prayojanatayā prakṛti-prākṛta-vastuni mamatā-rahitaḥ — आत्मा ही एकमात्र प्रयोजन होने से प्रकृति और प्राकृतिक वस्तुओं में ममता-रहित; yāvaj-jīvaṃ kevalaṃ śārīram eva karma kurvan kilbiṣaṃ saṃsāraṃ na āpnoti — जीवन भर केवल शरीर से कर्म करते हुए संसार (बंधन) नहीं पाता; jñāna-niṣṭhā-vyavadhāna-rahita-kevala-karma-yogena evaṃ-rūpeṇa ātmānaṃ paśyati — ज्ञान-निष्ठा के बीच में आए बिना, केवल कर्म-योग से आत्मा को देखता है।

AI-सहायता से तैयार हिन्दी प्रारूप — समीक्षा जारी है।

📖 फ्लिपबुक में पढ़ें ✉ सुधार सुझाएँ