भगवद गीता · Jnana Karma Sannyasa Yogaअध्याय 4, श्लोक 26 (4.26)
मूल संस्कृत · श्रीभगवान्
श्रोत्रादीनीन्द्रियाण्यन्ये संयमाग्निषु जुह्वति
शब्दादीन् विषयानन्य इन्द्रियाग्निषु जुह्वति
॥ 4.26 ॥
śrotrādīnīndriyāṇyanye saṃyamāgniṣu juhvati
śabdādīn viṣayānanya indriyāgniṣu juhvati
अनुवाद
"कुछ लोग कान आदि इंद्रियों की संयम रूपी अग्नि में आहुति देते हैं; और कुछ शब्द आदि विषयों की इंद्रिय रूपी अग्नि में आहुति देते हैं।"
भावार्थ
दो उल्टे-से दिखने वाले यज्ञ.
- इंद्रियों की आहुति संयम की आग में — इंद्रियों को विषयों से रोकना।
- विषयों की आहुति इंद्रियों की आग में — विषयों को इंद्रियों से ग्रहण करना, पर यज्ञ-भाव से।
शंकराचार्य: (1) indriya-saṃyamam eva kurvanti — इंद्रिय-संयम करते हैं; prati-indriyaṃ saṃyamo bhidyate iti bahuvacanam — हर इंद्रिय का संयम अलग, इसलिए बहुवचन "अग्नियों"। (2) śrotrādibhiḥ aviruddha-viṣaya-grahaṇaṃ homaṃ manyante — कान आदि से अविरुद्ध (शास्त्र के विरुद्ध न होने वाले) विषयों का ग्रहण — उसे होम मानते हैं।
आचार्य रामानुज: (1) śrotrādīnām indriyāṇāṃ saṃyamane prayatante — इंद्रियों के संयम में प्रयत्न; (2) indriyāṇāṃ śabdādi-viṣaya-pravaṇatā-nivāraṇe prayatante — इंद्रियों के विषयों की ओर झुकाव को रोकने में प्रयत्न।
AI-सहायता से तैयार हिन्दी प्रारूप — समीक्षा जारी है।