भगवद गीता · Jnana Karma Sannyasa Yogaअध्याय 4, श्लोक 40 (4.40)
मूल संस्कृत · श्रीभगवान्
अज्ञश्चाश्रद्दधानश्च संशयात्मा विनश्यति
नायं लोकोऽस्ति न परो न सुखं संशयात्मनः
॥ 4.40 ॥
ajñaścāśraddadhānaśca saṃśayātmā vinaśyati
nāyaṃ loko'sti na paro na sukhaṃ saṃśayātmanaḥ
अनुवाद
"अज्ञानी, श्रद्धा-हीन और संशय-ग्रस्त व्यक्ति नष्ट हो जाता है; संशय-ग्रस्त के लिए न यह लोक है, न परलोक, न सुख।"
भावार्थ
तीन अवस्थाएँ — एक सबसे कठिन. Ajña (अज्ञान), aśraddadhāna (श्रद्धा-हीन), saṃśayātmā (संशय-ग्रस्त)। तीनों गिरते हैं — पर संशय-ग्रस्त सबसे अधिक।
शंकराचार्य: ajñaś ca anātmajñaś ca, aśraddadhānaś ca guru-vākya-śāstreṣu aviśvāsavān — आत्मा को न जानने वाला, गुरु-वाक्य और शास्त्र में विश्वास न रखने वाला। Ajñāśraddadhānau yadyapi vinaśyataḥ na tathā yathā saṃśayātmā; saṃśayātmā tu pāpiṣṭhaḥ sarveṣām — अज्ञानी और श्रद्धा-हीन भी गिरते हैं, पर उतना नहीं जितना संशय-ग्रस्त; वह सबसे बुरा है। क्यों? Nāyaṃ sādhāraṇo 'pi loko 'sti … na sukham, tatrāpi saṃśayotpatteḥ — उसके लिए सबका साझा यह लोक भी नहीं, न परलोक, न सुख — क्योंकि हर जगह संशय उठता है।
आचार्य रामानुज: ajñaḥ upadeśa-labdha-jñāna-rahitaḥ; aśraddadhānaḥ atvaramāṇaḥ — श्रद्धा-हीन, यानी ज्ञान बढ़ाने में जल्दी (उत्साह) न करने वाला; upadiṣṭe ca jñāne saṃśayātmā — उपदेश किए ज्ञान में संदेह रखने वाला। उसके लिए dharmārtha-kāmādi-puruṣārthāḥ ca na siddhyanti, kuto mokṣaḥ — धर्म, अर्थ, काम भी सिद्ध नहीं होते, मोक्ष कैसे? क्योंकि सब पुरुषार्थ शास्त्रीय कर्म से, और वह कर्म dehātirikta-ātma-niścaya-pūrvaka — शरीर से अलग आत्मा के निश्चय के साथ — ही सिद्ध होते हैं।
AI-सहायता से तैयार हिन्दी प्रारूप — समीक्षा जारी है।