भगवद गीता · Jnana Karma Sannyasa Yogaअध्याय 4, श्लोक 8 (4.8)
मूल संस्कृत · श्रीभगवान्
परित्राणाय साधूनां विनाशाय च दुष्कृताम्
धर्मसंस्थापनार्थाय सम्भवामि युगे युगे
॥ 4.8 ॥
paritrāṇāya sādhūnāṃ vināśāya ca duṣkṛtām
dharmasaṃsthāpanārthāya sambhavāmi yuge yuge
अनुवाद
"सज्जनों की रक्षा के लिए, दुष्कर्मियों के विनाश के लिए, और धर्म की पुनः स्थापना के लिए मैं युग-युग में प्रकट होता हूँ।"
भावार्थ
तीन प्रयोजन.
- परित्राण — sādhūnām की रक्षा। शंकराचार्य: sādhūnāṃ san-mārga-sthānām — सन्मार्ग पर चलने वालों की।
- विनाश — duṣkṛtām। शंकराचार्य: pāpa-kāriṇām — पाप करने वालों का।
- धर्म-संस्थापन — शंकराचार्य: dharmasya samyak sthāpanam — धर्म की सम्यक् स्थापना।
आचार्य रामानुज — "paritrāṇa" का कोमल अर्थ. रामानुज के अनुसार साधु हैं vaiṣṇavāgresarāḥ mat-samāśrayaṇe pravṛttāḥ — श्रेष्ठ भक्त, जो मेरी शरण में लगे हैं; जो मेरे नाम, कर्म और स्वरूप के avāṅ-manasa-gocara (वाणी-मन से परे) होने के कारण, mad-darśanād ṛte — मेरे दर्शन के बिना — अपने को सँभाल भी नहीं पाते, aṇu-mātra-kālam api kalpa-sahasraṃ manvānāḥ — क्षण भर को भी हज़ारों कल्प मानते हैं। उनकी रक्षा = mat-svarūpa-ceṣṭitāvalokanālāpādi-dānena — उन्हें अपना स्वरूप, अपनी लीला, दर्शन और बातचीत देकर। यानी अवतार का पहला प्रयोजन भक्तों को अपना सान्निध्य देना है। और kṣīṇasya vaidikadharmasya mad-ārādhana-rūpasya ārādhya-svarūpa-pradarśanena — क्षीण हुए, मेरी आराधना रूप धर्म की, आराध्य (मेरे) स्वरूप को दिखाकर स्थापना। Kṛta-tretādi-yuga-viśeṣa-niyamaḥ api nāsti — किसी विशेष युग का नियम भी नहीं।
AI-सहायता से तैयार हिन्दी प्रारूप — समीक्षा जारी है।