भगवद गीता · Karma Sannyasa Yogaअध्याय 5, श्लोक 1 (5.1)
मूल संस्कृत · अर्जुनः
अर्जुन उवाच
सन्न्यासं कर्मणां कृष्ण पुनर्योगं च शंससि
यच्छ्रेय एतयोरेकं तन्मे ब्रूहि सुनिश्चितम्
॥ 5.1 ॥
sannyāsaṃ karmaṇāṃ kṛṣṇa punaryogaṃ ca śaṃsasi
yacchreya etayorekaṃ tanme brūhi suniścitam
अनुवाद
"अर्जुन ने कहा: हे कृष्ण! आप कर्मों के संन्यास की प्रशंसा करते हैं, और फिर कर्म-योग की भी। इन दोनों में जो एक श्रेष्ठ हो, वह मुझे निश्चित रूप से बताइए।"
भावार्थ
तीसरी बार "एक बात बताइए"। 2.7 (yac chreyaḥ syān niścitaṃ brūhi), 3.2 (tad ekaṃ vada niścitya), और अब 5.1 (yac chreya etayor ekaṃ tan me brūhi suniścitam)। अर्जुन की खोज — निश्चित कल्याण।
शंकराचार्य: संन्यास = karmaṇāṃ śāstrīyāṇām anuṣṭheya-viśeṣāṇām का parityāga — शास्त्र-विहित कर्मों का त्याग; योग = उनका अनुष्ठान। संशय: kiṃ karmānuṣṭhānaṃ śreyaḥ kiṃ vā tad-dhānam — कर्म करना श्रेष्ठ या छोड़ना? और saha eka-puruṣānuṣṭheyatvāsambhavāt — दोनों को एक व्यक्ति एक साथ नहीं कर सकता (शंकर का 3.1–3.3 वाला तर्क), इसलिए "एक" बताइए।
आचार्य रामानुज: संन्यास = jñāna-yoga। अर्जुन याद दिलाते हैं: अध्याय 2 में — पहले कर्म-योग, फिर उसके द्वारा शुद्ध मन से ज्ञान-योग; अध्याय 3–4 में — ज्ञान-योग के योग्य के लिए भी कर्म-निष्ठा श्रेष्ठ, और वह ज्ञान-निष्ठा के बिना ही आत्म-प्राप्ति का साधन। तो आत्म-प्राप्ति के साधन के रूप में saukaryāt śaighryāc ca — सरलता और शीघ्रता में कौन-सा श्रेष्ठ?
AI-सहायता से तैयार हिन्दी प्रारूप — समीक्षा जारी है।