भगवद गीता · Karma Sannyasa Yogaअध्याय 5, श्लोक 11 (5.11)
मूल संस्कृत · श्रीभगवान्
कायेन मनसा बुद्ध्या केवलैरिन्द्रियैरपि
योगिनः कर्म कुर्वन्ति सङ्गं त्यक्त्वाऽऽत्मशुद्धये
॥ 5.11 ॥
kāyena manasā buddhyā kevalairindriyairapi
yoginaḥ karma kurvanti saṅgaṃ tyaktvā''tmaśuddhaye
अनुवाद
"योगी आसक्ति छोड़ कर, आत्म-शुद्धि के लिए, शरीर, मन, बुद्धि और केवल (ममता-रहित) इंद्रियों से भी कर्म करते हैं।"
भावार्थ
चार साधन, एक भाव। शरीर, मन, बुद्धि, इंद्रियाँ — सब से कर्म; पर saṅgaṃ tyaktvā — आसक्ति छोड़ कर।
"केवलैः" — शंकराचार्य: mamatva-varjitaiḥ "īśvarāyaiva karma karomi na mama phalāya" iti mamatva-buddhi-śūnyaiḥ — "ममता-रहित": "ईश्वर के लिए कर्म करता हूँ, मेरे फल के लिए नहीं"। और यह "केवल" शब्द शरीर, मन, बुद्धि — हर एक के साथ जुड़ा है (pratyekaṃ sambadhyate), ताकि sarva-vyāpāreṣu mamatā-varjanāya — सब क्रियाओं में ममता का त्याग हो। Ātma-śuddhaye = sattva-śuddhaye।
आचार्य रामानुज: शरीर-मन-बुद्धि-इंद्रियों से साध्य कर्म, svargādi-phala-saṅgaṃ tyaktvā — स्वर्ग आदि फलों की आसक्ति छोड़ कर, ātma-viśuddhaye … ātma-gata-prācīna-karma-bandhana-vināśāya — आत्मा में लगे पुराने कर्म-बंधन के नाश के लिए करते हैं।
AI-सहायता से तैयार हिन्दी प्रारूप — समीक्षा जारी है।