श्रीमद्भगवद्गीताShrimad Bhagavad Gita 📖 फ्लिपबुक में पढ़ें

भगवद गीता · Karma Sannyasa Yogaअध्याय 5, श्लोक 13 (5.13)

मूल संस्कृत · श्रीभगवान्

सर्वकर्माणि मनसा सन्न्यस्याऽऽस्ते सुखं वशी
नवद्वारे पुरे देही नैव कुर्वन् न कारयन्
॥ 5.13 ॥

sarvakarmāṇi manasā sannyasyā''ste sukhaṃ vaśī
navadvāre pure dehī naiva kurvan na kārayan

अनुवाद

"संयमी देहधारी मन से सब कर्मों को त्याग कर, नौ द्वार वाले नगर (शरीर) में सुख से रहता है — न (स्वयं) करता हुआ, न (दूसरों से) करवाता हुआ।"

भावार्थ

नगर और उसका राजा। शरीर एक नगर, नौ द्वार, भाँति-भाँति के नागरिक (इंद्रियाँ, मन) — और आत्मा उसका राजा, जो सुख से रहता है, न खुद कुछ करता, न करवाता।

शंकराचार्य — "मनसा" संन्यास। Sarvāṇi karmāṇi … nityaṃ naimittikaṃ kāmyaṃ pratiṣiddhaṃ ca … manasā viveka-buddhyā karmādau akarma-sandarśanena saṃtyajya — नित्य, नैमित्तिक, काम्य, निषिद्ध — सब कर्म, मन से, विवेक-बुद्धि से, कर्म में अकर्म देख कर, त्याग कर; tyakta-vāṅ-manaḥ-kāya-ceṣṭaḥ nirāyāsaḥ prasanna-cittaḥ — वाणी-मन-शरीर की चेष्टा छोड़ कर, बिना परिश्रम, प्रसन्न चित्त से sukham āste। शंकर आगे प्रश्न उठाते हैं: हर देही देह में ही रहता है, "नौ द्वार के नगर में" कहना व्यर्थ? उत्तर: अज्ञानी deha-indriya-saṅghāta-mātrātma-darśī — शरीर-इंद्रियों को ही आत्मा मानता है, इसलिए वह "घर में, ज़मीन पर" रहता समझता है; ज्ञानी जानता है कि वह शरीर में रहता है, शरीर नहीं है।

आचार्य रामानुज: ātmanaḥ prācīna-karma-mūla-deha-sambandha-prayuktam idaṃ karmaṇāṃ kartṛtvaṃ na svarūpa-prayuktam iti viveka-viṣayeṇa manasā — यह कर्तृत्व पुराने कर्म से बने शरीर के संबंध से है, स्वरूप से नहीं — इस विवेक-युक्त मन से सब कर्म नौ द्वार के नगर में (शरीर में) संन्यस्त करके, svayaṃ dehādhiṣṭhāna-prayatnam akurvan dehena naiva kārayan — स्वयं शरीर चलाने का प्रयत्न न करते हुए, शरीर से करवाते हुए भी नहीं — सुख से रहता है।

AI-सहायता से तैयार हिन्दी प्रारूप — समीक्षा जारी है।

📖 फ्लिपबुक में पढ़ें ✉ सुधार सुझाएँ