भगवद गीता · Karma Sannyasa Yogaअध्याय 5, श्लोक 23 (5.23)
मूल संस्कृत · श्रीभगवान्
शक्नोतीहैव यः सोढुं प्राक् शरीरविमोक्षणात्
कामक्रोधोद्भवं वेगं स युक्तः स सुखी नरः
॥ 5.23 ॥
śaknotīhaiva yaḥ soḍhuṃ prāk śarīravimokṣaṇāt
kāmakrodhodbhavaṃ vegaṃ sa yuktaḥ sa sukhī naraḥ
अनुवाद
"जो यहीं, शरीर छूटने से पहले, काम और क्रोध से उठने वाले आवेग को सँभाल लेता है — वही योगी है, वही सुखी मनुष्य है।"
भावार्थ
शंकराचार्य — "मृत्यु तक विश्वास मत करो"। prāk … śarīra-vimokṣaṇāt ā maraṇāt — मृत्यु तक; क्यों? Avaśyaṃbhāvi hi kāma-krodhodbhavo vegaḥ ananta-nimittavān hi saḥ iti yāvat maraṇaṃ tāvat na viśrambhaṇīyaḥ — काम-क्रोध का वेग अनंत कारणों से आता है, इसलिए मृत्यु तक उस पर भरोसा (कि अब नहीं आएगा) मत करो। उनका सूक्ष्म वर्णन:
- काम: iṣṭe viṣaye śrūyamāṇe smaryamāṇe vā anubhūte sukha-hetau yā gardhiḥ tṛṣṇā — अनुभव, सुनने या याद आने पर सुख-कारण विषय की ललक।
- क्रोध: pratikūleṣu duḥkha-hetuṣu … yo dveṣaḥ — प्रतिकूल, दुःख-कारण चीज़ों के प्रति द्वेष।
- शरीर के लक्षण: काम का वेग — romāñcana-prahṛṣṭa-netra-vadanādi-liṅgaḥ (रोमांच, चमकती आँखें, खिला चेहरा); क्रोध का वेग — gātra-prakampa-prasveda-saṃdaṣṭoṣṭha-puṭa-rakta-netrādi-liṅgaḥ (काँपता शरीर, पसीना, काटे हुए होंठ, लाल आँखें)।
आचार्य रामानुज। Śarīra-vimokṣaṇāt prāg iha eva sādhanānuṣṭhāna-daśāyām eva ātmānubhava-prītyā kāma-krodhodbhavaṃ vegaṃ soḍhuṃ niroddhuṃ yaḥ śaknoti — साधना की अवस्था में ही, आत्म-अनुभव के प्रेम से, आवेग को रोक सके; sa yuktaḥ ātmānubhavāya arhaḥ — वह आत्म-अनुभव के योग्य है; मृत्यु के बाद ātmānubhava-sukhaḥ saṃpatsyate।
अंतर: शंकर — जीवन भर की जागरूकता (दुश्मन कभी भी लौटेगा); रामानुज — आत्म-अनुभव का प्रेम ही आवेग को रोकने की शक्ति है।
AI-सहायता से तैयार हिन्दी प्रारूप — समीक्षा जारी है।