श्रीमद्भगवद्गीताShrimad Bhagavad Gita 📖 फ्लिपबुक में पढ़ें

भगवद गीता · Karma Sannyasa Yogaअध्याय 5, श्लोक 24 (5.24)

मूल संस्कृत · श्रीभगवान्

योऽन्तःसुखोऽन्तरारामस्तथाऽन्तर्ज्योतिरेव यः
स योगी ब्रह्मनिर्वाणं ब्रह्मभूतोऽधिगच्छति
॥ 5.24 ॥

yo'ntaḥsukho'ntarārāmastathā'ntarjyotireva yaḥ
sa yogī brahmanirvāṇaṃ brahmabhūto'dhigacchati

अनुवाद

"जो भीतर ही सुख पाता है, भीतर ही रमता है, और जिसकी रोशनी भीतर है — वह योगी ब्रह्म-रूप हो कर ब्रह्म-निर्वाण को प्राप्त होता है।"

भावार्थ

तीन "अंतर"। सुख भीतर, क्रीड़ा (ārāma) भीतर, प्रकाश भीतर — बाहर की तीनों निर्भरताएँ (सुख के लिए विषय, मनोरंजन के लिए संगत, समझ के लिए बाहरी रोशनी) भीतर से पूरी।

शंकराचार्य। Antaḥ ātmani sukhaṃ yasya — आत्मा में सुख; antar eva ātmani ārāmaḥ āramaṇaṃ krīḍā yasya — आत्मा में ही क्रीड़ा; antar eva ātmany eva jyotiḥ prakāśo yasya — आत्मा ही प्रकाश। Brahma-nirvāṇaṃ brahmaṇi nirvṛtiṃ mokṣam iha jīvann eva brahma-bhūtaḥ san adhigacchati — ब्रह्म में निर्वृति, मोक्ष, जीते-जी ही ब्रह्म-रूप होकर पाता है।

आचार्य रामानुज। Bāhya-viṣayānubhavaṃ sarvaṃ vihāya antaḥ-sukhaḥ ātmānubhavaika-sukhaḥ — बाहरी अनुभव छोड़ कर सिर्फ़ आत्म-अनुभव का सुख; antar-ārāmaḥ … sva-guṇaiḥ ātmā eva sukha-vardhako yasya — अपने गुणों से आत्मा ही जिसका सुख बढ़ाती है; antar-jyotiḥ ātmaika-jñānaḥ। वह brahma-bhūtaḥ योगी brahma-nirvāṇam ātmānubhava-sukhaṃ prāpnoti।

अंतर: "ब्रह्म-निर्वाण" — शंकर: ब्रह्म में मोक्ष (जीवन्मुक्ति); रामानुज: आत्म-अनुभव का सुख। "ब्रह्म-भूत" — शंकर: ब्रह्म-रूप; रामानुज: शुद्ध स्वरूप में स्थित आत्मा।

AI-सहायता से तैयार हिन्दी प्रारूप — समीक्षा जारी है।

📖 फ्लिपबुक में पढ़ें ✉ सुधार सुझाएँ