भगवद गीता · Karma Sannyasa Yogaअध्याय 5, श्लोक 25 (5.25)
मूल संस्कृत · श्रीभगवान्
लभन्ते ब्रह्मनिर्वाणमृषयः क्षीणकल्मषाः
छिन्नद्वैधा यतात्मानः सर्वभूतहिते रताः
॥ 5.25 ॥
labhante brahmanirvāṇamṛṣayaḥ kṣīṇakalmaṣāḥ
chinnadvaidhā yatātmānaḥ sarvabhūtahite ratāḥ
अनुवाद
"जिनके दोष क्षय हो गए, जिनका द्वैध कट गया, जो संयमी हैं और सब प्राणियों के हित में लगे हैं — वे ऋषि ब्रह्म-निर्वाण पाते हैं।"
भावार्थ
शंकराचार्य। Ṛṣayaḥ samyag-darśinaḥ saṃnyāsinaḥ — ऋषि यानी सम्यक्-दर्शी संन्यासी; chinna-dvaidhāḥ chinna-saṃśayāḥ — जिनके संशय कट गए; sarva-bhūta-hite ratāḥ … sarveṣāṃ bhūtānāṃ hite ānukūlye ratāḥ ahiṃsakā ity arthaḥ — सब प्राणियों के हित और अनुकूलता में लगे, यानी अहिंसक।
आचार्य रामानुज। Chinna-dvaidhāḥ śītoṣṇādi-dvandvaiḥ vimuktāḥ — सर्दी-गर्मी जैसे द्वंद्वों से मुक्त; sarva-bhūta-hite ratāḥ ātmavat sarveṣāṃ bhūtānāṃ hiteṣu niratāḥ — अपने समान सब प्राणियों के हित में लगे; ṛṣayaḥ draṣṭāraḥ ātmāvalokana-parāḥ — ऋषि यानी आत्म-दर्शन में लगे द्रष्टा। वे kṣīṇāśeṣātma-prāpti-virodhi-kalmaṣāḥ — आत्म-प्राप्ति के विरोधी सब दोष क्षय होने पर ब्रह्म-निर्वाण पाते हैं। और आगे: ukta-guṇānāṃ brahma atyanta-sulabham — ऐसे गुणों वालों के लिए ब्रह्म अत्यंत सुलभ।
अंतर: "द्वैध" — शंकर: संशय; रामानुज: द्वंद्व। "हित" — शंकर: अहिंसा (नकारात्मक बचाव); रामानुज: ātmavat — अपने जैसा मान कर सक्रिय हित।
AI-सहायता से तैयार हिन्दी प्रारूप — समीक्षा जारी है।