ভগবদ্গীতা · Karma Sannyasa Yogaঅধ্যায় 5, শ্লোক 24 (5.24)
মূল সংস্কৃত · শ্রীভগবান্
যোঽন্তঃসুখোঽন্তরারামস্তথাঽন্তর্জ্যোতিরেব যঃ
স যোগী ব্রহ্মনির্বাণং ব্রহ্মভূতোঽধিগচ্ছতি
॥ 5.24 ॥
yo'ntaḥsukho'ntarārāmastathā'ntarjyotireva yaḥ
sa yogī brahmanirvāṇaṃ brahmabhūto'dhigacchati
অনুবাদ
"যিনি অন্তরেই সুখ পান, অন্তরেই রমণ করেন, এবং যাঁর আলো অন্তরে — সেই যোগী ব্রহ্মস্বরূপ হয়ে ব্রহ্মনির্বাণ লাভ করেন।"
ভাবার্থ
তিনটি "অন্তর"। সুখ অন্তরে, ক্রীড়া (ārāma) অন্তরে, আলো অন্তরে — বাইরের তিনটি নির্ভরতা (সুখের জন্য বিষয়, আনন্দের জন্য সঙ্গ, বোঝার জন্য বাইরের আলো) অন্তর থেকেই পূর্ণ।
শঙ্করাচার্য। Antaḥ ātmani sukhaṃ yasya — আত্মায় সুখ; antar eva ātmani ārāmaḥ āramaṇaṃ krīḍā yasya — আত্মাতেই ক্রীড়া; antar eva ātmany eva jyotiḥ prakāśo yasya — আত্মাই আলো। Brahma-nirvāṇaṃ brahmaṇi nirvṛtiṃ mokṣam iha jīvann eva brahma-bhūtaḥ san adhigacchati — ব্রহ্মে নির্বৃতি, মোক্ষ, জীবিত অবস্থাতেই ব্রহ্মস্বরূপ হয়ে লাভ করেন।
আচার্য রামানুজ। Bāhya-viṣayānubhavaṃ sarvaṃ vihāya antaḥ-sukhaḥ ātmānubhavaika-sukhaḥ — বাইরের অনুভব ছেড়ে কেবল আত্মানুভবের সুখ; antar-ārāmaḥ … sva-guṇaiḥ ātmā eva sukha-vardhako yasya — নিজের গুণে আত্মাই যাঁর সুখ বাড়ায়; antar-jyotiḥ ātmaika-jñānaḥ। সেই brahma-bhūtaḥ যোগী brahma-nirvāṇam ātmānubhava-sukhaṃ prāpnoti।
পার্থক্য: "ব্রহ্মনির্বাণ" — শঙ্কর: ব্রহ্মে মোক্ষ (জীবন্মুক্তি); রামানুজ: আত্মানুভবের সুখ। "Brahma-bhūta" — শঙ্কর: ব্রহ্মস্বরূপ; রামানুজ: শুদ্ধ স্বরূপে স্থিত আত্মা।
AI-assisted draft translation — under review.