भगवद गीता · Karma Sannyasa Yogaअध्याय 5, श्लोक 7 (5.7)
मूल संस्कृत · श्रीभगवान्
योगयुक्तो विशुद्धात्मा विजितात्मा जितेन्द्रियः
सर्वभूतात्मभूतात्मा कुर्वन्नपि न लिप्यते
॥ 5.7 ॥
yogayukto viśuddhātmā vijitātmā jitendriyaḥ
sarvabhūtātmabhūtātmā kurvannapi na lipyate
अनुवाद
"योग से युक्त, शुद्ध मन वाला, अपने को जीतने वाला, जितेंद्रिय, और सब प्राणियों की आत्मा को अपनी आत्मा मानने वाला व्यक्ति कर्म करते हुए भी लिप्त नहीं होता।"
भावार्थ
चार सीढ़ियाँ। योग → शुद्ध मन → मन और शरीर पर विजय → जितेंद्रिय → sarva-bhūtātma-bhūtātmā।
"सर्व-भूतात्म-भूतात्मा" — दो पाठ।
- शंकराचार्य: sarveṣāṃ brahmādīnāṃ stamba-paryantānāṃ bhūtānām ātma-bhūtaḥ ātmā pratyak-cetano yasya — ब्रह्मा से तिनके तक सब प्राणियों की आत्मा ही जिसकी प्रत्यक्-चेतन आत्मा है — samyag-darśī (अभेद-दृष्टि)। ऐसा व्यक्ति loka-saṅgrahāya karma kurvann api na lipyate।
- आचार्य रामानुज: कर्म-योग में शुद्ध मन, अपने अभ्यस्त कर्म में मन लगने से सुख से विजित-मन, फिर जितेंद्रिय, और kartuḥ ātmano yāthātmyānusandhāna-niṣṭhatayā — कर्ता-आत्मा के यथार्थ चिंतन से — sarva-bhūtātma-bhūtātmā: क्योंकि प्रकृति से अलग होने पर devādīnāṃ svasya ca ekākāra ātmā — देवता आदि की और अपनी आत्मा एक-आकार (समान रूप) है; देव-मनुष्य आदि भेद प्रकृति के परिणाम हैं, आत्मा के नहीं (5.19 nirdoṣaṃ hi samaṃ brahma)। ऐसा व्यक्ति anātmani ātmābhimānena na lipyate — अनात्मा (शरीर) में आत्म-अभिमान से नहीं बँधता, और acireṇa ātmānam āpnoti।
AI-सहायता से तैयार हिन्दी प्रारूप — समीक्षा जारी है।