श्रीमद्भगवद्गीताShrimad Bhagavad Gita 📖 फ्लिपबुक में पढ़ें

भगवद गीता · Dhyana Yoga (Atma-samyama Yoga)अध्याय 6, श्लोक 15 (6.15)

मूल संस्कृत · श्रीभगवान्

युञ्जन्नेवं सदाऽऽत्मानं योगी नियतमानसः
शान्तिं निर्वाणपरमां मत्संस्थामधिगच्छति
॥ 6.15 ॥

yuñjannevaṃ sadā''tmānaṃ yogī niyatamānasaḥ
śāntiṃ nirvāṇaparamāṃ matsaṃsthāmadhigacchati

अनुवाद

"इस प्रकार सदा मन को योग में लगाता हुआ, स्थिर-मन योगी उस शान्ति को पाता है जिसका शिखर निर्वाण (मोक्ष) है, और जो मुझमें स्थित है।"

भावार्थ

शंकराचार्य. Śāntim uparatiṃ nirvāṇa-paramāṃ nirvāṇaṃ mokṣaḥ tat paramā niṣṭhā yasyāḥ śānteḥ — शान्ति यानी उपरति, जिसकी परम निष्ठा मोक्ष है; mat-saṃsthāṃ mad-adhīnām — मेरे अधीन। और आगे: idānīṃ yoginaḥ āhārādi-niyama ucyate — अब योगी के आहार आदि नियम।

आचार्य रामानुज — भगवान "शुभाश्रय". Mayi parasmin brahmaṇi puruṣottame manasaḥ śubhāśraye sadā ātmānaṃ mano yuñjan — मुझ परम ब्रह्म पुरुषोत्तम में, जो मन का शुभ आश्रय (पवित्र केन्द्र) हूँ, मन को लगाते हुए; mat-sparśa-pavitrī-kṛta-mānasatayā niścala-mānasaḥ — मेरे स्पर्श से पवित्र होने के कारण मन निश्चल; nirvāṇa-kāṣṭhā-rūpāṃ mat-saṃsthāṃ mayi saṃsthitāṃ śāntim। और महत्वपूर्ण: ātma-yogam ārabhamāṇasya mano-nairmalya-hetu-bhūtāṃ manaso bhagavati śubhāśraye sthitim — आत्म-योग शुरू करने वाले के मन की निर्मलता का कारण है मन का भगवान रूपी शुभ आश्रय में टिकना।

अन्तर: रामानुज के लिए 6.14–6.15 दिखाते हैं कि आत्म-दर्शन के लिए भी मन को पहले भगवान में टिकाना ज़रूरी है — यह उनके अध्याय-पठन की एक कुंजी है। शंकर के लिए "mat-saṃsthā" = ईश्वर के अधीन शान्ति, जो मोक्ष में परम होती है।

AI-सहायता से तैयार हिन्दी प्रारूप — समीक्षा जारी है।

📖 फ्लिपबुक में पढ़ें ✉ सुधार सुझाएँ