श्रीमद्भगवद्गीताShrimad Bhagavad Gita 📖 फ्लिपबुक में पढ़ें

भगवद गीता · Dhyana Yoga (Atma-samyama Yoga)अध्याय 6, श्लोक 16 (6.16)

मूल संस्कृत · श्रीभगवान्

नात्यश्नतस्तु योगोऽस्ति न चैकान्तमनश्नतः
न चाति स्वप्नशीलस्य जाग्रतो नैव चार्जुन
॥ 6.16 ॥

nātyaśnatastu yogo'sti na caikāntamanaśnataḥ
na cāti svapnaśīlasya jāgrato naiva cārjuna

अनुवाद

"हे अर्जुन, योग न बहुत खाने वाले का सिद्ध होता है, न बिल्कुल न खाने वाले का; न बहुत सोने वाले का, न (बहुत) जागने वाले का।"

भावार्थ

दो "अति" — दोनों बाधा. बहुत खाना और बिल्कुल न खाना; बहुत सोना और बहुत जागना।

शंकराचार्य — "अपना माप". Ātma-saṃmitam anna-parimāṇam atītya aśnataḥ — अपने लिए उचित माप से ज़्यादा खाने वाला; और na ca ekāntam anaśnataḥ — बिल्कुल न खाने वाला। प्रमाण के रूप में एक श्रुति-वाक्य (शतपथ): yad u ha vā ātma-saṃmitam annaṃ tad avati tan na hinasti, yad bhūyo hinasti tad, yat kanīyo'nnaṃ na tad avati — अपने माप का अन्न रक्षा करता है, हानि नहीं करता; ज़्यादा हानि करता है; कम रक्षा नहीं करता। विकल्प: योगशास्त्र का माप — … sa-vyañjanānnasya tṛtīyam udakasya ca, vāyoḥ saṃcaraṇārthaṃ tu caturtham avaśeṣayet — (पेट के चार भाग मान कर) दो भाग व्यंजन-सहित भोजन, तीसरा पानी, और चौथा हवा के संचार के लिए खाली।

आचार्य रामानुज. Atyaśanānaśane yoga-virodhinī — अति-भोजन और अनशन दोनों योग-विरोधी; ativihāra-avihārau ca — बहुत घूमना और बिल्कुल न घूमना; atimātra-svapna-jāgarye — अति-नींद और अति-जागरण; atyāyāsānāyāsau — बहुत मेहनत और बिल्कुल मेहनत न करना।

AI-सहायता से तैयार हिन्दी प्रारूप — समीक्षा जारी है।

📖 फ्लिपबुक में पढ़ें ✉ सुधार सुझाएँ