भगवद गीता · Dhyana Yoga (Atma-samyama Yoga)अध्याय 6, श्लोक 17 (6.17)
मूल संस्कृत · श्रीभगवान्
युक्ताहारविहारस्य युक्तचेष्टस्य कर्मसु
युक्तस्वप्नावबोधस्य योगो भवति दुःखहा
॥ 6.17 ॥
yuktāhāravihārasya yuktaceṣṭasya karmasu
yuktasvapnāvabodhasya yogo bhavati duḥkhahā
अनुवाद
"जिसका आहार और विहार सन्तुलित है, कामों में प्रयत्न सन्तुलित है, नींद और जागरण सन्तुलित है — उसका योग दुःख का नाश करने वाला हो जाता है।"
भावार्थ
"Yukta" — चार क्षेत्र. भोजन, विहार (चलना-फिरना), कर्म में चेष्टा, और नींद-जागरण।
शंकराचार्य. Āhriyate iti āhāraḥ annam, viharaṇaṃ vihāraḥ pāda-kramaḥ — आहार = जो ग्रहण किया जाए (अन्न); विहार = पैदल चलना; yuktau niyata-parimāṇau — दोनों नियत माप में; yuktā niyatā ceṣṭā yasya karmasu; svapnaś ca avabodhaś ca tau niyata-kālau — सोना और जागना नियत समय पर। फल: duḥkhahā duḥkhāni sarvāṇi hantīti … sarva-saṃsāra-duḥkha-kṣaya-kṛt — सब संसार-दुःख का क्षय करने वाला।
आचार्य रामानुज. Mitāhāra-vihārasya mitāyāsasya mita-svapnāvabodhasya sakala-duḥkhahā bandha-nāśano yogaḥ saṃpanno bhavati — मित (नपा हुआ) आहार-विहार, मित परिश्रम, मित नींद-जागरण — ऐसे का योग सब दुःख हरने वाला, बन्धन का नाश करने वाला, सिद्ध होता है।
AI-सहायता से तैयार हिन्दी प्रारूप — समीक्षा जारी है।