भगवद गीता · Dhyana Yoga (Atma-samyama Yoga)अध्याय 6, श्लोक 22 (6.22)
मूल संस्कृत · श्रीभगवान्
यं लब्ध्वा चापरं लाभं मन्यते नाधिकं ततः
यस्मिन् स्थितो न दुःखेन गुरुणाऽपि विचाल्यते
॥ 6.22 ॥
yaṃ labdhvā cāparaṃ lābhaṃ manyate nādhikaṃ tataḥ
yasmin sthito na duḥkhena guruṇā'pi vicālyate
अनुवाद
"जिसे पाकर वह किसी और लाभ को उससे बढ़कर नहीं मानता, और जिसमें स्थित होकर भारी दुःख से भी विचलित नहीं होता — (6.23 से जारी)"
भावार्थ
शंकराचार्य. Yam ātma-lābhaṃ labdhvā … lābhāntaraṃ tataḥ adhikam astīti na manyate — आत्म-लाभ पाकर उससे अधिक कोई लाभ नहीं मानता; duḥkhena śastra-nipātādi-lakṣaṇena guruṇā mahatā api na vicālyate — शस्त्र के घाव जैसे भारी दुःख से भी नहीं हिलता।
आचार्य रामानुज. Yaṃ yogaṃ labdhvā yogād virataḥ tam eva kāṅkṣamāṇo na aparaṃ lābhaṃ manyate — जिस योग को पाकर, उससे बाहर आने पर भी उसी की चाह रहती है, और कुछ लाभ नहीं लगता; yasmin ca yoge sthitaḥ avirataḥ api guṇavat-putra-viyogādinā guruṇā api duḥkhena na vicālyate — उसमें स्थित होने पर गुणवान पुत्र के वियोग जैसे भारी दुःख से भी नहीं हिलता।
अन्तर: दोनों के उदाहरण अलग हैं — शंकर: शारीरिक पीड़ा (शस्त्र-घात); रामानुज: भावनात्मक शोक (प्रिय का वियोग)। रामानुज का "योग से बाहर आने पर भी उसी की चाह" — साधक के अनुभव का ईमानदार वर्णन है।
AI-सहायता से तैयार हिन्दी प्रारूप — समीक्षा जारी है।