भगवद गीता · Dhyana Yoga (Atma-samyama Yoga)अध्याय 6, श्लोक 26 (6.26)
मूल संस्कृत · श्रीभगवान्
यतो यतो निश्चरति मनश्चञ्चलमस्थिरम्
ततस्ततो नियम्यैतदात्मन्येव वशं नयेत्
॥ 6.26 ॥
yato yato niścarati manaścañcalamasthiram
tatastato niyamyaitadātmanyeva vaśaṃ nayet
अनुवाद
"चंचल और अस्थिर मन जिस-जिस (विषय) की ओर भागे, वहाँ-वहाँ से उसे रोक कर, आत्मा में ही वश में ले आए।"
भावार्थ
शंकराचार्य — दो उपाय. Yasmād yasmāt nimittāt śabdādeḥ niścarati … svabhāva-doṣāt — स्वभाव के दोष से जिस-जिस शब्द आदि विषय की ओर निकले; वहाँ से रोकने के दो तरीके: (1) tat-tan-nimittaṃ yāthātmya-nirūpaṇena ābhāsīkṛtya — उस विषय का सच देख कर उसे "आभास" (खोखला) बना देना; (2) vairāgya-bhāvanayā ca — वैराग्य की भावना से। फल: yogābhyāsa-balāt yoginaḥ ātmany eva praśāmyati manaḥ।
आचार्य रामानुज. Cala-svabhāvatayā ātmani asthiraṃ manaḥ yato yato viṣaya-prāvaṇya-hetoḥ bahir niścarati — चंचल स्वभाव के कारण, विषयों की ओर झुकाव से जहाँ-जहाँ बाहर भागे; tatas tato yatnena mano niyamya ātmani eva atiśayita-sukha-bhāvanayā vaśaṃ nayet — वहाँ से प्रयत्न से रोक कर, आत्मा में अतिशय सुख की भावना से वश में लाए।
अन्तर (सुन्दर): शंकर — विषय की खोखलाहट देखना और वैराग्य (विषय से दूर); रामानुज — आत्मा में अधिक सुख की भावना (आत्मा की ओर खिंचाव)। एक "धक्का", एक "खिंचाव" — दोनों साथ काम करते हैं।
AI-सहायता से तैयार हिन्दी प्रारूप — समीक्षा जारी है।