Bhagavad Gita · Dhyana Yoga (Atma-samyama Yoga)Adhyaay 6, Shloka 26 (6.26)
Mool Sanskrit · श्रीभगवान्
यतो यतो निश्चरति मनश्चञ्चलमस्थिरम्
ततस्ततो नियम्यैतदात्मन्येव वशं नयेत्
॥ 6.26 ॥
yato yato niścarati manaścañcalamasthiram
tatastato niyamyaitadātmanyeva vaśaṃ nayet
Anuvaad
"Chanchal aur asthir man jis-jis (vishay) ki or bhaage, wahan-wahan se use rok kar, aatma mein hi vash mein le aaye."
Bhaavaarth
Shankaracharya — do upaay. Yasmād yasmāt nimittāt śabdādeḥ niścarati … svabhāva-doṣāt — svabhaav ke dosh se jis-jis shabd aadi vishay ki or nikle; wahan se rokne ke do tareeke: (1) tat-tan-nimittaṃ yāthātmya-nirūpaṇena ābhāsīkṛtya — us vishay ka sach dekh kar use "aabhaas" (khokhla) bana dena; (2) vairāgya-bhāvanayā ca — vairaagya ki bhaavna se. Phal: yogābhyāsa-balāt yoginaḥ ātmany eva praśāmyati manaḥ.
Aacharya Ramanuja. Cala-svabhāvatayā ātmani asthiraṃ manaḥ yato yato viṣaya-prāvaṇya-hetoḥ bahir niścarati — chanchal svabhaav ke kaaran, vishayon ki or jhukaav se jahan-jahan baahar bhaage; tatas tato yatnena mano niyamya ātmani eva atiśayita-sukha-bhāvanayā vaśaṃ nayet — wahan se prayatn se rok kar, aatma mein atishay sukh ki bhaavna se vash mein laaye.
Antar (sundar): Shankara — vishay ki khokhlaahat dekhna aur vairaagya (vishay se door); Ramanuja — aatma mein adhik sukh ki bhaavna (aatma ki or kheench). Ek "dhakka", ek "kheench" — dono saath kaam karte hain.