भगवद गीता · Dhyana Yoga (Atma-samyama Yoga)अध्याय 6, श्लोक 3 (6.3)
मूल संस्कृत · श्रीभगवान्
आरुरुक्षोर्मुनेर्योगं कर्म कारणमुच्यते
योगारूढस्य तस्यैव शमः कारणमुच्यते
॥ 6.3 ॥
ārurukṣormuneryogaṃ karma kāraṇamucyate
yogārūḍhasya tasyaiva śamaḥ kāraṇamucyate
अनुवाद
"जो मुनि योग पर चढ़ना चाहता है, उसके लिए कर्म साधन कहा गया है; और योग पर चढ़ चुके उसी (मुनि) के लिए शान्ति (śama) साधन कही गई है।"
भावार्थ
सीढ़ी का चित्र. Ārurukṣu — जो घोड़े या पहाड़ पर चढ़ना चाहता है; ārūḍha — जो चढ़ चुका। दोनों का साधन अलग है।
शंकराचार्य. Ārurukṣoḥ … dhyāna-yoge avasthātum aśaktasya — जो अभी ध्यान-योग में टिक नहीं सकता; muneḥ karma-phala-saṃnyāsinaḥ — फल-त्यागी मुनि; उसके लिए karma kāraṇaṃ sādhanam। चढ़ चुके के लिए śamaḥ upaśamaḥ sarva-karmabhyo nivṛttiḥ — सब कर्मों से निवृत्ति ही साधन है; yāvad yāvat karmabhyaḥ uparamate tāvat tāvat … cittaṃ samādhīyate — जितना-जितना कर्म से उपराम होता है, उतना-उतना चित्त समाहित होता है। प्रमाण के रूप में महाभारत (Śānti 175.37): … tatas tataś coparamaḥ kriyābhyaḥ।
आचार्य रामानुज. Yogam ātmāvalokanaṃ prāptum icchoḥ mumukṣoḥ karma-yoga eva kāraṇam — आत्म-दर्शन रूपी योग चाहने वाले मुमुक्षु के लिए कर्म-योग ही कारण है; yogārūḍhasya pratiṣṭhita-yogasya eva śamaḥ karma-nivṛttiḥ kāraṇam। और मुख्य निष्कर्ष: yāvad ātmāvalokana-rūpa-mokṣa-prāptiḥ tāvat karma kāryam — जब तक आत्म-दर्शन रूपी मोक्ष न मिले, तब तक कर्म करना है।
अन्तर: दोनों "चढ़ने के लिए कर्म, चढ़ने के बाद śama" मानते हैं। ज़ोर अलग है: शंकर — śama = सर्व-कर्म-निवृत्ति (संन्यास की दिशा); रामानुज — जब तक लक्ष्य न मिले, कर्म चलता रहे।
AI-सहायता से तैयार हिन्दी प्रारूप — समीक्षा जारी है।